चन्द राजा

चन्द वंश कुर्माञ्चल
११औँ शताब्दी–१७९० ईस्वी
वस्तु-स्थिति	ढाँचा:Infobox country/status text
राजधानी	बैजनाथ, उत्तराखण्ड (६००–१२००) चम्पावत (१२००–१५६३) अल्मोडा (१५६३–१७९१)
आम भाषाअन	कुमाउनी, संस्कृत
धर्म	हिन्दू धर्म
सरकार	राजतन्त्र
राजा
• ७०० ईस्वी – ७२१ ईस्वी (पौराणिक)	सोमचन्द (पौराणिक)
• १३७४–१४१९ ईस्वी	गरुड ज्ञानचन्द
• १४८८–१५०३ ईस्वी	कीर्तिचन्द
• १५६०–१५६८ ईस्वी	बालो कल्याणचन्द
• १६३८–१६७८ ईस्वी	बाजबहादुर चन्द
• १७८८–१७९० ईस्वी	महेन्द्रचन्द
इतिहास
• स्थापित	११औँ शताब्दी
• विस्थापित	१७९० ईस्वी
ढाँचा:Infobox country/formernext
अचेल	भारत नेपाल

चन्द राजा चम्फावतका गौतम गोत्रीय चन्द्रवंशी राजाका सन्तानलाई भन्नाहान । यिनका सन्तान कुमाउ बैतडी रे डोटी बोगटानमी बस्ताछन् । यिनु लाई रानादेव, भानादेव रे उदयदेवका हंगाबिन्गा भनिबर पनि चिन्नाहन । हिन्को गोत्र ,वंश रे देवता बाटी हिनु चिनिन्छन । यिनको गोत्र गौतम हो वंश चन्द्रवंश हो । देवता केदार हो । यिनलाई ठकुरी भनिबर चिनिन्छन । यी प्राचीन कालका क्षत्रिय राजपुत हुन् । कत्यूरी राजाका ब्याबरोका इस्टमित्र हुन् ।चम्फावतको राजा यिनकै जेठो हाँगो हो । जेठो - चम्फावतमा राज्य गद्द लग्यो अरु डोटी बैतडी आएर बसे । डोटी बैतडी आउने मी १) रानादेव बैतडी सदरमुकाम बसे ,२) भानादेव पूर्व आएर डोटी बोगटान मी फैलिए ,३) उदयदेवका तल्लो रे मल्लो सोराडमी छन् । यिनको ब्याबरो यिनु संगै मिल्ले यिनका इस्ट भनिने और ठकुरी शाही ,बोगटी,मल्ल, सिंह बम देउवासंग हन्छ । अजेल त् ठेग टुप्पो नैमिल्ले जातका मान्छ पनि गोत्र मिल्यो भानिबर हामीपनि एकै हुँ भन्न लाग्यका छन त्यो निको नैहो । किन भने गौतम गोत्रका त बैतडीमि मार्कंडे (राउल), डडेल्धुराका प्वाली (अजेलाका खस्से पाल) मलासे साउन, डडेल्धुराका बोहरा, अछामको बटालो जसा भौति जातका मान्सु छन्।

• गौतम गोत्रीय ठकुरी चन्द नेपालका यिनी तलिका ठाउंमी बस्ता छन् ।

बयान	और कुरा
गोत्र	गौतम
वंशज	चन्द्रवंश
कुलदेवता	केदार /कालिका / पुर्खा देवता
भाई कहाँ छन्	जेठा "रानादेव"का बैतडी सदरमुकाम गडीमै छन्
,,	माईला "भानादेव"का सन्तान पूर्वआई डोटीको बोगटानमै बसेका छन्
,,	कान्छा "उदयदेव"का सन्तान बैतडी तल्लो-मल्लो सोराड़ पाटनमै छन्

काली कुमाऊँको दुर्ग तथा राजधानी चम्पावत, सन् १८१५।

इतिहास

उत्पत्ति

चन्द वंशका विभिन्न परम्परागत वंशावलीहरू (वंशावली) उपलब्ध छन्, तर ती पूर्ण रूपमी विश्वसनीय मानिँदैनन्, किनकि ती उन्नाइसौँ शताब्दीको मध्यतिर सङ्कलन गरिएका थ्यो।

यस्ता परम्परागत वंशावली तथा इतिहासग्रन्थहरूका अनुसार सोमचन्द (वा सोम चन्द) ले सातौँ शताब्दीमी चन्द वंशको स्थापना गरेका थ्यो। यसै आधारमी सन् १८४९ मी प्रकाशित ब्रिटिश शासनकालीन एक प्रतिवेदनले चन्द शासनको प्रारम्भ सन् ६८५ ईस्वी (वि.सं. ७४२) मी भएको उल्लेख गरेको थ्यो। तर इतिहासकारहरूले यस मितिलाई स्वीकार गरेका छैनन्, किनकि यो कुमाऊँ क्षेत्रमी दशौँ शताब्दीको तेस्रो चौथाइसम्म शासन गरेको प्रमाणित कत्युरी राज्यको कालक्रमसँग मेल खाँदैन।

उदाहरणका लागि, पाण्डुकेश्वरको ताम्रपत्र अभिलेखले नवौँ शताब्दीमी कत्युरी राजा ललितसूरदेव कुमाऊँका शासक रहेको पुष्टि गर्दछ। उक्त अभिलेखमी उनलाई परमभट्टारक महाराजाधिराज परमेश्वर जस्ता सार्वभौम उपाधिहरूले सम्बोधन गरिएको थ्यो। यसले उनका उत्तराधिकारीहरूले दशौँ शताब्दीसम्म पनि उक्त क्षेत्रमी शासन जारी राखेको प्रमाण समेत प्रस्तुत गर्दछ।

तेह्रौँ शताब्दीको पहिलो चौथाइसम्म आइपुग्दा चन्द राजाहरू कुमाऊँमी सामन्त शासकका रूपमी शासन गरिरहेको देखिन्छ। उदाहरणका लागि, वर्तमान नेपालको क्षेत्रबाटी आएका विजेता क्राचल्लदेवको सन् १२२३ ईस्वीको बालेश्वर मन्दिर अभिलेखमी उनका दश जना मन्त्री तथा सामन्तहरूको नाम उल्लेख गरिएको छ। तीमध्ये तीन जनाको नाम—चन्द्रदेव, विनयचन्द रे विद्याचन्द—चन्द वंशसँग सम्बन्धित हुन सक्ने सङ्केत गर्दछ। प्रमुख तीन वंशावलीहरूमी चन्द वंशका आठौँ राजाका रूपमी उल्लिखित विना चन्द सम्भवतः अभिलेखमी उल्लेखित विनयचन्द नै थ्यो।

परम्पराअनुसार सोमचन्द झुसीबाटी कुमाऊँ आएका आप्रवासी थ्यो। उनी कन्नौजका राजाका नातेदार तथा अन्तिम कत्युरी राजा ब्रह्मदेवका समकालीन मानिन्छन्।

यस आधारमी इतिहासकार कृष्णपाल सिंहले सोमचन्द सन् १०१८–१०१९ ईस्वीमी भएको गजनवीहरूको कन्नौजमाथिको आक्रमणबाटी उत्पन्न राजनीतिक अस्थिरताका कारण कुमाऊँ पुगेको हुनसक्ने अनुमान गरेका छन्। त्यसैले उनले चन्द शासनको प्रारम्भ सन् १०१९–१०२१ ईस्वीको बीचमी भएको निष्कर्ष प्रस्तुत गरेका छन्। यो मिति कत्युरी वंशको कालक्रमसँग पनि मेल खान्छ रे सन् १२२३ ईस्वीमी चन्द वंशका आठौँ राजा विना (विनय) चन्दको उल्लेख पाइने तथ्यसँग समेत अनुरूप देखिन्छ।

प्रारम्भिक शासन

सोमचन्दले आफ्नो राज्यलाई कुर्माञ्चल नामले नै चिनाउन जारी राखे रे काली कुमाऊँस्थित चम्पावतलाई राजधानी बनाए। काली नदीको निकटताका कारण यस क्षेत्रलाई काली कुमाऊँ भनिन्थ्यो। एघारौँ तथा बाह्रौँ शताब्दीका दौरान यस पूर्व राजधानीमी निर्माण गरिएका धेरै मन्दिरहरू आज पनि विद्यमान छन्। तीमध्ये बालेश्वर मन्दिर रे नागनाथ मन्दिर विशेष रूपमी उल्लेखनीय छन्।

पछि राजा कल्याणचन्दले सन् १५६३ मी राजधानीलाई अल्मोडा सारेर त्यहाँ ‘आलम नगर’ नामक नगरको स्थापना गरे। यस नगरलाई ‘राजापुर’ पनि भनिन्थ्यो। यो नाम त्यस समयका अनेक ताम्रपत्र अभिलेखमी उत्कीर्ण भएको पाइन्छ रे स्थानीय रूपमी आज पनि प्रयोगमी रहेको छ।

सन् १५८१ मी राजा कल्याणचन्दका पुत्र तथा चन्द वंशीय शासक रुद्रचन्द (१५६५–१५९७) ले रैका राजा हरिमल्ललाई पराजित गरी सिरा क्षेत्र आफ्नो अधीनमी लिए। त्यसपछि उनले पहिलोपटक गढ़वाल राज्यमाथि आक्रमण गरे, तर तत्कालीन गढ़वाल नरेश दुलाराम शाहद्वारा उक्त आक्रमण विफल पारियो। उनका त्यसपछिका आक्रमणहरू पनि सफल हुन सकेनन्।

रुद्रचन्द अकबरका समकालीन थ्यो। उनले सन् १५८७ मी आफ्नो निष्ठा प्रकट गर्न लाहोरमी अकबरलाई भेट गरेका थिए। अकबरनामामी उनलाई “भारतका प्रमुख भूमिपतिहरूमध्ये एक” भनेर वर्णन गरिएको छ। उक्त ग्रन्थमी अकबरको दरबारमी उपस्थित हुन प्रारम्भमी उनले देखाएको हिच्किचाहटको पनि उल्लेख गरिएको छ। अन्ततः राजा टोडर मलले आफ्ना पुत्र कल्याणदासलाई उनको विश्वास जित्न पठाएपछि मात्र रुद्रचन्द अकबरसँग भेट गर्न सहमत भएका थिए। त्यसपछि दुवैबीच एक समझदारी कायम भएको थ्यो।

अकबरकालमै रचित आइन-ए-अकबरीमी पनि कुमाऊँ सरकार (प्रशासनिक एकाइ) को उल्लेख गरिएको छ। उक्त विवरणअनुसार कुमाऊँमा २१ वटा महाल (त्यतिबेलाको प्रशासनिक तथा राजस्व एकाइ) रहेका थिए रे त्यहाँबाटी उठाइने राजस्वको विवरण पनि अभिलेखित गरिएको छ।

सन् १५९७ मी रुद्रचन्दको निधनपछि उनका पुत्र लक्ष्मीचन्दले पनि गढ़वालमाथि आक्रमण गर्ने नीति जारी राखे। तथापि, उनी पनि गढ़वाललाई आफ्नो अधीनमी ल्याउन सफल भएनन्। लक्ष्मीचन्दले सन् १६०२ मी बागेश्वरस्थित प्रसिद्ध बागनाथ मन्दिरको निर्माण गराएका थ्यो।

उत्कर्षकाल

चन्द वंशका सबैभन्दा शक्तिशाली शासकमध्ये एक बाजबहादुर चन्द (१६३८–१६७८) थिए। उनले दिल्लीमी शाहजहाँसँग भेट गरेका थिए रे सन् १६५५ मी गढ़वालका राजा पृथ्वी शाहविरुद्ध सञ्चालन गरिएको सैन्य अभियानमी मुगल सम्राटसँग सहकार्य गरेका थिए। यस अभियानपछि उनले तराई क्षेत्र तथा देहरादूनमाथि नियन्त्रण स्थापित गरे, जसका कारण उक्त भूभाग गढ़वाल राज्यबाटी अलग भयो। बाजबहादुरले आफ्नो राज्यको पूर्वी सीमा कर्णाली नदीसम्म विस्तार गरेका थिए।

सन् १६७२ मी बाजबहादुरले जनकर (Poll Tax) लगाउन थाले, जसबाटी संकलित राजस्व दिल्लीमी करस्वरूप पठाइन्थ्यो। उनले भीमताल नजिकको घोराखालमी गोलु देवताको मन्दिर पनि निर्माण गराए। यो मन्दिर उनका सेनापति गोलुका सम्मानमी निर्माण गरिएको मानिन्छ, जो युद्धमी वीरगति प्राप्त गरेका थिए।

यसका अतिरिक्त उनले भीमतालस्थित भीमेश्वर महादेव मन्दिरको पनि निर्माण गराएका थिए।

सत्रौँ शताब्दीको उत्तरार्धतिर चन्द शासकहरूले पुनः गढ़वाल राज्यमाथि आक्रमण गरे। सन् १६८८ मी उद्योत चन्दले गढ़वाल तथा डोटीमाथिको विजयको स्मरणमी अल्मोडामी त्रिपुर सुन्दरी, उद्योत चन्देश्वर तथा पर्वतेश्वरलगायतका मन्दिरहरू निर्माण गराए। पछि पर्वतेश्वर मन्दिरको नाम दुई पटक परिवर्तन हुँदै हालको नन्दा देवी मन्दिरका रूपमी परिचित भएको हो।

पछि जगत चन्द (१७०८–१७२०) ले गढ़वालका राजालाई पराजित गरी उनलाई श्रीनगरबाटी हटाएका थिए। त्यसपछि गढ़वाल राज्यको शासन एक ब्राह्मणलाई सुम्पिएको उल्लेख पाइन्छ।

यद्यपि, गढ़वालका पछिल्ला राजा प्रदीप शाह (१७१७–१७७२) ले पुनः गढ़वालमाथि आफ्नो नियन्त्रण स्थापित गर्न सफल भए। उनले सन् १७५७ सम्म दून क्षेत्र आफ्नो अधीनमी राखे। त्यसपछि रोहिल्ला नेता नजीब-उद-दौलाले उक्त क्षेत्रमी आफ्नो प्रभुत्व स्थापित गरे, तर उनलाई चाँडै प्रदीप शाहले त्यहाँबाटी हटाए।

चन्द शासकहरूले अस्कोटका राजवारहरूलाई पनि पराजित गरेका थिए। तथापि, उनीहरूलाई वार्षिक कर तिर्ने सर्तमी आफ्नो भूभागमी शासन गर्न अनुमति दिइएको थियो।

अल्मोडाबाटी करिब ३० किलोमिटर टाढा अवस्थित बिन्सर चन्द राजाहरूको ग्रीष्मकालीन विश्रामस्थलका रूपमी प्रसिद्ध थियो।

पछिल्ला वर्षहरूमी जगत चन्दका उत्तराधिकारी देवी चन्द (१७२०–१७२६) ले रोहिलखण्डका रोहिल्लाहरूसँग भएका युद्धहरूमी भाग लिएका थिए। यद्यपि, उनी अन्ततः ब्रिटिश सेनाद्वारा पराजित भएका थिए।

पतन

सन् १७४४ मी रोहिल्ला नेता अली मोहम्मद खानले चन्द राज्यमाथि आक्रमण गर्न सेना पठाए। उनको सेना वर्तमान नैनीताल जिल्लाको भीमताल हुँदै अल्मोडासम्म पुग्यो। तत्कालीन चन्द शासक कल्याणचन्दको नेतृत्वमी रहेको सेनाले प्रभावकारी प्रतिरोध गर्न नसकेकाले अल्मोडा रोहिल्लाहरूको नियन्त्रणमी पुग्यो। यद्यपि, उनीहरू त्यहाँ केवल सात महिनासम्म मात्र टिक्न सके। अन्ततः तीन लाख रुपैयाँ बुझाएपछि तथा क्षेत्रको दुर्गम भौगोलिक अवस्थाका कारण रोहिल्लाहरू त्यहाँबाटी फिर्ता हुन बाध्य भए।

तर यो शान्ति धेरै समय टिकेन। केवल तीन महिनापछि आफ्नै सेनापतिहरूप्रति असन्तुष्ट अली मोहम्मद खानले पुनः आक्रमण गरे। यसपटक भने उनलाई पहाडी क्षेत्रको प्रवेशद्वार बाराखेरीमै रोकियो रे पराजित गरियो। त्यसपछि उनले कुमाऊँ राज्यमाथि पुनः आक्रमण गर्ने प्रयास गरेनन्। दिल्लीका मुस्लिम शासकहरूले पनि यस क्षेत्रमी अर्को कुनै सैन्य अभियान सञ्चालन गरेनन्। फलस्वरूप, यो कुमाऊँमाथि मुस्लिम शासकद्वारा गरिएको पहिलो तथा अन्तिम आक्रमण मानिन्छ।

पछि दुवै पक्षबीच सम्बन्ध सुधार भयो। सन् १७६१ मी भएको पानीपतको तेस्रो युद्धमी दीपचन्दको नेतृत्वमी पहाडी सैनिकहरूले रोहिल्ला सेनासँग मिलेर युद्ध लडेका थिए।

सन् १७६० मी दीपचन्दले पुरानो पर्वतेश्वर मन्दिरको नाम परिवर्तन गरी ‘दीपचन्देश्वर मन्दिर’ राखेका थिए।

ब्रिटिश शासनकालमी कुमाऊँका तत्कालीन आयुक्त जर्ज विलियम ट्रेलले चन्द राजाहरूको ‘मल्ल महल’ (माथिल्लो दरबार) बाटी नन्दा देवीको मूर्ति निकालेर उद्योत चन्देश्वर मन्दिरमी स्थापना गराएका थिए। हाल उक्त स्थानमी जिल्ला प्रशासन कार्यालय (कलेक्टरेट) अवस्थित छ। समयसँगै उक्त मन्दिर ‘नन्दा देवी मन्दिर’का नामले प्रसिद्ध भयो। चन्द शासकहरूको ‘तल्ला महल’ (तल्लो दरबार) मी हाल जिल्ला अस्पताल सञ्चालन भइरहेको छ।

आन्तरिक कलहका कारण आगामी करिब तीस वर्षमी चन्द राजाहरूले मैदान क्षेत्रका अधिकांश भूभाग गुमाए रे अन्ततः भावर क्षेत्रमात्र आफ्नो नियन्त्रणमी राख्न सके।

सन् १७९० को प्रारम्भमा गोर्खा सेनाले कुमाऊँका पहाडी क्षेत्रमी आक्रमण गर्‍यो। उनीहरू काली नदी पार गर्दै गंगोली क्षेत्रमार्फत अल्मोडातर्फ अघि बढे। चन्द राजाको नाममात्रको नेतृत्वमी रहेको चन्द शक्ति भावरतर्फ धकेलियो रे अन्ततः कुमाऊँबाटी पूर्ण रूपमी विस्थापित भयो।

सन् १८०१ मी अवधका नवाबले रोहिलखण्डका अन्य भूभागसँगै तराई तथा काशीपुर क्षेत्र बेलायतलाई हस्तान्तरण गरे।

नेपालको शासन कुमाऊँ क्षेत्रमी करिब चौबीस वर्षसम्म कायम रह्यो। सन् १८०० पछि गोर्खा शासकहरूले तराईस्थित ब्रिटिश भूभागमी बारम्बार हस्तक्षेप गर्न थालेपछि स्थिति तनावपूर्ण बन्न पुग्यो। त्यसपछि भारतका गभर्नर-जनरल लर्ड मोइराले डिसेम्बर १८१४ मी अल्मोडामाथि सैन्य अभियान सञ्चालन गर्ने निर्णय गरे, जसबाटी अङ्ग्रेज-नेपाल युद्धको सुरुआत भयो।

युद्धपछि अल्मोडा नजिक रहेको पुरानो लालमण्डी किल्ला (हालको छाउनी क्षेत्र) को नाम परिवर्तन गरी ‘फोर्ट मोइरा’ राखियो।

अन्तिम चन्द राजाका मन्त्री हरक देव जोशीले ब्रिटिश पक्षको समर्थन गरेका थिए। सन् १८१५ को फेब्रुअरीमा ४,५०० सैनिकको ब्रिटिश सेना काशीपुरबाटी प्रस्थान गर्‍यो। मार्च महिनामी उनीहरूले पीलीभीतबाटी काली नदी पार गर्दै चम्पावतमाथि नियन्त्रण स्थापित गरे। त्यसको दुई महिनाभित्रै कर्नेल निकोल्सको नेतृत्वमी रहेको शक्तिशाली ब्रिटिश सेनाले २६ अप्रिल १८१५ मी अल्मोडा कब्जा गर्‍यो।

उही दिन युद्धविराम घोषणा गरियो रे ४ मार्च १८१६ मी सुगौली सन्धि अनुमोदन भएपछि कुमाऊँ तथा गढ़वाल औपचारिक रूपमी ब्रिटिश राजको अधीनमी समावेश भए।

उपाधिहरू

चन्द वंशका राजकुमारहरूले महाराजकुमार, कुँवर अथवा गुसाईं उपाधि प्रयोग गर्दथे। महाराजकुमार नामको प्रारम्भमी प्रयोग गरिन्थ्यो भने कुँवर वा गुसाईं नामको अन्त्यमी जोडिन्थ्यो। डोटीका राजकुमारहरूले रैङ्का (Rainka) उपाधि धारण गर्दथे।

कत्युरी तथा चन्द शासकहरूले रजबार (Rajwar) उपाधि पनि प्रयोग गरेका थिए। चन्द शासकहरूलाई कतिपय परम्परागत स्रोतहरूमी ६ पल्ल्या रजबार भनेर समेत उल्लेख गरिएको पाइन्छ। यस पदावलीले छ धागोको जनै धारण गर्ने उच्च कुलीन रजबारलाई जनाउने विश्वास गरिन्छ, जुन हिन्दू परम्परामी जनैका धागाहरूको उच्चतम सङ्ख्यासँग सम्बन्धित मानिन्छ।

चन्द राजाहरूले श्री राजा, श्री राजाधिराज, राजाधिराज महाराज तथा कहिलेकाहीँ महाराजाधिराज श्री राजा जस्ता शाही उपाधिहरू प्रयोग गर्दथे। उनीहरूको नामको अन्त्यमी प्रायः देव (Deo) जोडिने चलन थियो। यो देव उपाधि कत्युरी शासकहरूले पनि प्रयोग गर्ने गर्दथे।

शासकहरूको सूची

बद्री दत्त पाण्डेले आफ्नो पुस्तक कुमाऊँ का इतिहासमी चन्द वंशका शासकहरूको सूची निम्नानुसार प्रस्तुत गरेका छन्।

पाण्डेले पण्डित रुद्रदत्त पन्तको मतलाई आधार मान्दै सोमचन्दको राज्यारोहण सन् ७०० ईस्वी (वि.सं. ७५७) मी भएको उल्लेख गरेका छन्। तथापि, यो मिति कत्युरी वंशको स्वीकृत कालक्रमसँग मेल खाँदैन। साथै उपलब्ध ऐतिहासिक प्रमाणहरूले सोमचन्दको शासनकाल निकै पछिबाटी, सम्भवतः सन् १०१९–१०२१ ईस्वीको बीचमी प्रारम्भ भएको सङ्केत गर्दछन्।

शासक	शासनकाल	टिप्पणी
सोमचन्द	७००–७२१
आत्मचन्द	७२१–७४०
पूर्णचन्द	७४०–७५८
इन्द्रचन्द	७५८–७७८	रेशम उद्योग (सिल्क कारखाना) स्थापना गरे।
संसारचन्द	७७८–८१३
सुधाचन्द	८१३–८३३
हमीरचन्द	८३३–८५६
वीणाचन्द	८५६–८६९	खास राजाहरूसँग पराजित भए।
वीरचन्द	१०६५–१०८०
रूपचन्द	१०८०–१०९३
लक्ष्मीचन्द	१०९३–१११३
धर्मचन्द	१११३–११२१
कर्मचन्द	११२१–११४०
बल्लालचन्द	११४०–११४९
नामीचन्द	११४९–११७०
नरचन्द	११७०–११७७
नानकीचन्द	११७७–११९५
रामचन्द	११९५–१२०५
भीष्मचन्द	१२०५–१२२६
मेघचन्द	१२२६–१२३३
ध्यानचन्द	१२३३–१२५१
पर्वतचन्द	१२५१–१२६१
थोरचन्द	१२६१–१२७५
कल्याणचन्द द्वितीय	१२७५–१२९६
त्रिलोकचन्द	१२९६–१३०३	छखाता विजय गरे तथा भीमतालमा किल्ला निर्माण गरे।
डमरुचन्द	१३०३–१३२१
धर्मचन्द	१३२१–१३४४	दिल्लीका सुल्तान मुहम्मद बिन तुगलकका सेनापति खुसरु मलिकको नेतृत्वमा आएको एक लाख सैनिकको सेनालाई कराचिल अभियानमा पराजित गरे।
अभयचन्द	१३४४–१३७४
गरुड ज्ञानचन्द	१३७४–१४१९	भावर र तराई क्षेत्रमा प्रभुत्व स्थापित गरे। पछि सम्भलका नवाबसँग गुमाए तर सेनापति नीलु कठायतको नेतृत्वमा पुनः विजय प्राप्त गरे।
हरिहरचन्द	१४१९–१४२०
उद्यानचन्द	१४२०–१४२१	चम्पावतस्थित बालेश्वर मन्दिर निर्माण गरे तथा चौगर्खा क्षेत्र कब्जा गरे।
आत्मचन्द द्वितीय	१४२१–१४२२
हरिचन्द द्वितीय	१४२२–१४२३
विक्रमचन्द	१४२३–१४३७	बालेश्वर मन्दिरको निर्माण कार्य सम्पन्न गरे।
भारतीचन्द	१४३७–१४५०	डोटीलाई पराजित गरे।
रत्नचन्द	१४५०–१४८८	सोर (पिथौरागढ) का बम शासकहरूलाई पराजित गरे तथा डोटीमाथि पुनः विजय प्राप्त गरे।
कीर्तिचन्द	१४८८–१५०३	बारहमण्डल, पाली तथा फल्दाकोटलाई राज्यमी गाभे। गढ़वाल राज्यका अजयपाललाई पराजित गरी गढ़वाललाई कुमाऊँको अधीनस्थ राज्य बनाए।
प्रतापचन्द	१५०३–१५१७
ताराचन्द	१५१७–१५३३
माणिकचन्द	१५३३–१५४२
कल्याणचन्द तृतीय	१५४२–१५५१
पूर्णचन्द	१५५१–१५५५
भीष्मचन्द	१५५५–१५६०	आलमनगरको शिलान्यास गरे तथा खास सरदार गजुवाथिङ्गासँग बारहमण्डल गुमाए।
बालो कल्याणचन्द	१५६०–१५६८	बारहमण्डल पुनः प्राप्त गरे, राजधानी आलमनगर सारेर त्यसको नाम अल्मोडा राखे तथा मानकोट रे दानपुरलाई राज्यमा गाभे।
रुद्रचन्द	१५६८–१५९७	तराई क्षेत्रलाई नवाबहरूको आक्रमणबाटी सफलतापूर्वक रक्षा गरे, रुद्रपुर नगर स्थापना गरे तथा सिरा क्षेत्र विजय गरे।
लक्ष्मीचन्द	१५९७–१६२१	अल्मोडामी लक्ष्मेश्वर मन्दिर तथा बागेश्वरमी बागनाथ मन्दिर निर्माण गराए।
दिलीपचन्द	१६२१–१६२४
विजयचन्द	१६२४–१६२५
त्रिमलचन्द	१६२५–१६३८
बाजबहादुर चन्द	१६३८–१६७८	देहरादून तथा हिन्दू तीर्थस्थल कैलाश मानसरोवरमाथि प्रभाव स्थापित गरे। गढ़वाल राज्य रे तिब्बतलाई पराजित गरी आफ्नो राज्यलाई टन नदीदेखि कर्णाली नदीसम्म विस्तार गरे।
उद्योतचन्द	१६७८–१६९८	गढ़वाल रे डोटीको संयुक्त सेनालाई पराजित गरे।
ज्ञानचन्द	१६९८–१७०८	गढ़वाललाई पराजित गरी फतेह शाहलाई श्रीनगरबाटी हटाए।
जगतचन्द	१७०८–१७२०	गढ़वालमाथि आक्रमण गरी राजधानी श्रीनगर कब्जा गरे।
देवीचन्द	१७२०–१७२६	अफगानी दाउद खानलाई कुमाऊँको सेनापति नियुक्त गरे तथा मुरादाबाद रे मुगल भूभागमी आक्रमण गरे।
अजितचन्द	१७२६–१७२९
कल्याणचन्द पञ्चम	१७२९–१७४७	रोहिल्लाहरूलाई पराजित गरे।
दीपचन्द	१७४७–१७७७	गढ़वालका राजा प्रदीप शाहलाई पराजित गरे तथा पानीपतको तेस्रो युद्धमी अफगान रे रोहिल्ला पक्षबाटी मराठाविरुद्ध सहभागी भए।
मोहनचन्द	१७७७–१७७९	जोशीहरूको विश्वासघातका कारण गढ़वालका राजा ललित शाहसँग पराजित भए।
प्रद्युम्नचन्द	१७७९–१७८६	गढ़वालका राजा ललित शाहका पुत्र।
मोहनचन्द	१७८६–१७८८	प्रद्युम्न शाहलाई अपदस्थ गरी दोस्रो पटक राजा बने।
शिवचन्द	१७८८
महेन्द्रचन्द	१७८८–१७९०	गोर्खाहरूसँग पराजित भए।

पञ्चपूर्विया

पञ्चपूर्विया अन्तर्गत पाँच राजपूत कुलहरू पर्दथे, जसमी देउपा (रोबा गाउँ, गढ़खा पस्पा), सेरारी (संगोर गाउँ, सेरारी तल्ली-मल्ली), पुरुचुडा (रुण्डाकोट गाउँ, गढ़खा पुरुचुडी), चिराल (छावटी चिराल गाउँ) तथा पडेरु (गढ़खा पडेरु) प्रमुख थिए। यी कुलहरूलाई सामूहिक रूपमा पञ्चपूर्विया भनिन्थ्यो।

राजा रत्नचन्द (१४५०–१४८८) ले यी कुलहरूलाई डोटीबाटी ल्याई कुमाऊँमी बसोबास गराएका थिए तथा उनीहरूलाई जागिर प्रदान गरेका थिए। यी पाँचै राजपूत कुलहरू चन्द राजाहरूका नातेदार मानिन्थे रे उनीहरूबीच वैवाहिक सम्बन्ध पनि प्रचलित थियो। परम्परागत रूपमी उनीहरूलाई चन्द वंशका उपशाखा वा गोत्रीय शाखाहरूका रूपमी लिइन्छ। केही समयपछि चिराल परिवार पुनः डोटी फर्किएको थियो भने अन्य चार कुलहरू कुमाऊँमी स्थायी रूपमी बसोबास गर्न थाले।

विरासत

चन्द शासकहरूको पहिलो राजधानी चम्पावत, जुन ऐतिहासिक रूपमी काली कुमाऊँको मुख्य केन्द्र मानिन्छ, आज एउटा जिल्ला सदरमुकामका रूपमी विकसित भएको छ। यस क्षेत्रमी चन्द शासनकालका अनेक ऐतिहासिक अवशेषहरू अझै सुरक्षित रहेका छन्। तीमध्ये मध्यकालीन दुर्ग, बालेश्वर मन्दिर, नागनाथ मन्दिर लगायतका स्मारकहरू विशेष उल्लेखनीय छन्।

चन्द शासनकालमी निर्मित अन्य महत्वपूर्ण धार्मिक स्थलहरूमी भीमताल नजिकको घोराखालस्थित गोलु देवता मन्दिर तथा भीमतालकै भीमेश्वर महादेव मन्दिर पर्दछन्।

वर्तमान पूर्वी उत्तर प्रदेशमी बसोबास गर्ने चन्द राजपूतहरूको वंशपरम्परा गोरखपुर क्षेत्रस्थित धुरियापारका कौशिक चन्द राजपूतहरूसँग सम्बन्धित मानिन्छ। वंशावली अभिलेखहरूका अनुसार सन् १७९० मी गोर्खाहरूले कुमाऊँमाथि विजय प्राप्त गरेपछि चन्द वंशका अन्तिम शासक महेन्द्रचन्दका वंशज धुरचन्द पूर्वतर्फ सरेर सरयूपार क्षेत्रमी पुगेका थिए। त्यहाँ उनले धुरियापार चन्द जागिर (estate) को स्थापना गरेका थिए।

सन् १९०९ मी प्रकाशित गोरखपुर जिल्ला गजेटियरमी धुरियापार घरानालाई चन्द राजपूत वंशको शाखाका रूपमी वर्णन गरिएको छ। पछि यो वंश वर्तमान पूर्वी उत्तर प्रदेशका विभिन्न क्षेत्रमी फैलिएको रे गोपालपुर तथा बरहियापार शाखाहरूमी विभाजित भएको उल्लेख गरिएको छ।

स्थानीय परम्परा तथा क्षेत्रीय ऐतिहासिक विवरणहरूले पनि पूर्वाञ्चलका यी चन्द राजपूतहरूलाई कुमाऊँका चन्द वंशसँग सम्बन्धित मान्ने गरेका छन्।

बोहराका चन्द

बैतडी डेमाणु(देमाडू)का भारद्वाज गोत्रका बोहराका मौ जौं सन्तान बैतडीबाट भागेर कर्णाली पुर्व मगरात क्षेत्रामीजाई मंगरका गाउँतिर बस्तलागेपछि त्यहाँ चन्द लेखिवर आफु बैतडीबाट आएका चन्द हौँ भन्न हान । यिनु मंगरका चलन बढेकाले मामाकी चेली ब्या अद्द हान । यिनारो अनुहार पनि अर्कै देखिन्छ । तिनु त्यहाँ मस्टो कुलदेवता पुज्दछन । बैतडीका चन्द भाई भाईमी ब्याबरो अद्द्लागे तब हामी त्यहाँ है यहाँ आएको भानिबर भन्न हान । यो भन्ने कुरोमी सत्य नैथी । बोहरा बाटी चन्द लेखेको हुनाले तिनी तिसो नाटक अरिवर बोल्ला हान । कर्णाली क्षेत्रका भारद्वाज गोत्रका चन्द रे बैतडी डेमाडुका बोहरा एकै सन्तान हुन् । यो भनेवर दुख्ख मानेपनि सत्य यै हो । निग्लासैनी देवताका करले बैतडी ठकुरी गौतम गोत्रीय चन्द संगै बसेका भारद्वाज गोत्रीय बोहरा निग्लासैनी देवताका करवाला /देवताका रजवार भएका छन् । देवताका करले यिनु पूर्व नै गे यिनका और मौ जौ बैतडीमि ठकुरीले सतायो भनि भागीवर पुर्व प्युठान ,बाग्लुंग ,दैलेख दुल्लु तिर जाई चन्द लेखिवर बसेका हुन् । आइले पनि त्यहाँ जान्ने मान्छ तिनुलाई बोहरा चन्द हुन् भन्न हान ।