हनुमान
| हनुमान | |
|---|---|
| बुद्धि, शक्ति, साहस, भक्ति र आत्म-अनुशासन का देवता | |
| Member of चिरंजीवी | |
 | |
| संबद्ध | राम का भक्त, देव, चिरंजीवी, वानर, शिव का अवतार (शैव धर्म), वायु का पुत्र र अवतार (वैष्णव धर्म) |
| वासस्थान | किष्किन्धा |
| मन्त्र | ॐ श्री हनुमते नमः |
| हतियार | गदा |
| दिन | |
| मातापिता | वायु (आध्यात्मिक पिता) केसरी (पिता) अञ्जना (आमा) |
| Siblings | मतिमान, श्रुतिमान, केतुमान, गतिमान र धृतिमान (भाइहरू) |
| Texts | रामायण र अन्य संस्करण हनुमान चालीसा |
| चाड पर्व | हनुमान जयंती दिवाली |
हनुमान एक हिन्दु धर्मावलम्बीका पूज्य देवता हुन् । हनुमान वानर जातिका थ्या । उनी भगवान श्रीरामका भक्त थ्या । रामायण का कथा अनसार राम रावण युद्ध मी हनुमानले रामलाई मद्दत गर्याथ्या । हिन्दू धर्म ग्रन्थका अनुशार हनुमालाई रुद्रका एक रुप मान्याअ छ । हनुमानइ इजाओ नाउँ अन्जनी थ्यो भणे । हनुमानआ बाउजुको नाउँ वायु थ्यो । वायुका पुत्र भयाअ कारणले उनलाई वायुशुतलै भणिन्छ । हनुमान आफ्नो रुप फेद्द सकन्थ्या ।
रामायण मा हनुमान को विशेष स्थान छ। उनकर भगवान राम प्रति अटूट भक्ति का कारण प्रसिद्ध छन र उनला चिरंजीवी मानिन्छ। परम्परा अनुसार हनुमान भगवान वायु का आध्यात्मिक पुत्र हुन्, जसले उनकर जन्म मा महत्वपूर्ण भूमिका निभायो।
शैव धर्म अनुसार हनुमान शिव का अवतार मानिन्छ, जबकि अधिकतर वैष्णव धर्म परम्परा मा उनला वायु का पुत्र र अवतार मानिन्छ। उनकर कथा केवल रामायण मा नै होइन, महाभारत र विभिन्न पुराण मा भी पाइन्छ।
मध्यकालीन हिन्दू धर्म का भक्ति आन्दोलन मा हनुमान ला शक्ति, राष्ट्रभक्ति र अन्याय का विरोध का प्रतीक का रूप मा देखायो गयो। समर्थ रामदास जस्ता संतहरूले उनकर महत्त्व बढायो।
आज का समय मा हनुमान पूजा, मूर्ति र मन्दिर का माध्यम बाट व्यापक रूप मा गरिन्छ। उनकर चरित्र शक्ति, साहस, निष्ठा र भक्ति का अद्भुत मेल देखाउँछ। उनला शक्ति र भक्ति दुन्नो का प्रतीक मानिन्छ।
हनुमान ला आत्म-नियन्त्रण, विश्वास र समर्पण का आदर्श रूप मा पूजा गरिन्छ। परम्परा अनुसार उनला आजीवन ब्रह्मचारी मानिन्छ।
नाम र व्युत्पत्ति
[सम्पादन | स्रोत सम्पादन]"हनुमान" शब्द को सही अर्थ पूर्ण रूपमा स्पष्ट छैन। एक मत अनुसार, "हनुमान" को अर्थ "जसको जबडा बिग्रेको छ" हो। यो कथा संग जोडिएको छ, जसम बाल्यकाल मा हनुमान सूर्य ला फल सम्झेर खान खोजे र इन्द्र द्वारा चोट पायो।
हनुमान मा हिन्दू भक्ति र शक्ति परम्परा का दुई प्रमुख गुण देखिन्छ:
- वीरता, शक्ति र उत्कृष्टता
- भगवान प्रति प्रेम र गहिरो भक्ति
हनुमान का विभिन्न नाम:
ऐतिहासिक विकास
[सम्पादन | स्रोत सम्पादन]वैदिक काल
[सम्पादन | स्रोत सम्पादन]सबसे पुरानो उल्लेख ऋग्वेद मा पाइन्छ, जहाँ एक वानर समान पात्र को वर्णन गरिएको छ।
रामायण र पुराण
[सम्पादन | स्रोत सम्पादन]हनुमान रामायण र महाभारत दुन्नो मा उल्लेखित छन्। पुराणहरू मा उनला वायु का पुत्र वा शिव का अवतार मानिन्छ।
मध्यकाल र आधुनिक काल
[सम्पादन | स्रोत सम्पादन]मध्यकाल मा रामचरितमानस (लेखक तुलसीदास) ले हनुमान ला आदर्श भक्त का रूप मा प्रस्तुत गर्यो। पछि उनला शक्ति, भक्ति, साहस र धर्म का प्रतीक का रूप मा व्यापक मान्यता मिल्यो।
आज हनुमान योगी, वीर, भक्त र आध्यात्मिक प्रेरणा का स्रोत का रूप मा पूजिन्छ।
लोकप्रिय संस्कृति मा
[सम्पादन | स्रोत सम्पादन]
हनुमान रामायण आधारित अधिकांश फिल्महरू मा एक प्रमुख पात्र हुन, तर हनुमान केन्द्रित फिल्महरू भी निर्माण गरिएका छन जहाँ उनला मुख्य पात्र का रूप मा देखाइन्छ। सन् १९७६ मा हिन्दी मा हनुमान ऊपर आधारित पहिलो जीवनी (बायोपिक) फिल्म बजरंगबली रिलिज भयको थियो, जसम पहलवान Dara Singh ले हनुमान को भूमिका निभायो। उनले पछि Ramanand Sagar को टेलिभिजन शृंखला रामायण र B. R. Chopra को महाभारत मा भी यो भूमिका दोहोरायो। टेलिभिजन शृंखला जय हनुमान सन् १९९७ मा दूरदर्शन मा प्रसारण भयको थियो।
सन् २००५ मा हनुमान नाम को एनिमेटेड फिल्म रिलिज भयको थियो, जुन बच्चाहरू माझ धेरै लोकप्रिय भयो। अभिनेता Mukesh Khanna ले यस फिल्म मा हनुमान को आवाज दिएका थिए। यसपछि हनुमान आधारित धेरै एनिमेटेड फिल्महरू बनाइएका, जसमा “बाल हनुमान” शृंखला (२००६–२०१२) प्रमुख छ। अर्को फिल्म Maruti Mera Dost (२००९) मा आधुनिक समय मा हनुमान को रूपान्तरण देखाइएको छ।
सन् २०१५ को बलिउड फिल्म Bajrangi Bhaijaan मा Salman Khan ले पवन कुमार चतुर्वेदी को भूमिका निभाएका छन्, जुन एक कट्टर हनुमान भक्त हो र सधैं हनुमान बाट सुरक्षा, साहस र शक्ति को प्रार्थना गर्छ।
अमेरिकी राष्ट्रपति Barack Obama सँग सधैं केही साना वस्तु राख्ने बानी थियो, जसमा हनुमान को सानो मूर्ति भी समावेश थियो।
सन् २०१८ को Marvel Cinematic Universe फिल्म ब्ल्याक प्यान्थर र यसको २०२२ को सिक्वेल Black Panther: Wakanda Forever मा हनुमान को सन्दर्भ दिइएको छ। यी फिल्महरू काल्पनिक अफ्रिकी देश Wakanda मा आधारित छन। फिल्म मा जबारी जनजाति “हनुमान” को नाम उच्चारण गर्दछ। भारत मा थिएटर संस्करण मा यो सन्दर्भ हटाइएको थियो, तर पछि डिजिटल प्लेटफर्म मा बिना सेन्सर संस्करण उपलब्ध भयो।
मेक्सिकन अकौस्टिक-मेटल जोडी Rodrigo Y Gabriela ले आफ्नो एल्बम 11:11 मा “Hanuman” नाम को एक लोकप्रिय गीत रिलिज गरे। यो गीत प्रसिद्ध संगीतकार Carlos Santana लाई समर्पित छ।