राम

दशावतार क्रम
दशावतार क्रम
पुर्वाधिकारी	परशुराम
उत्तराधिकारी	कृष्ण

राम
राम
आदर्श पुरुष, धर्म का प्रतीक, सर्वोच्च सत्ता
Member of दशावतार
	राम तीर सम्हाल्दै, १९औँ शताब्दी को चित्रण
अन्य नाम	रामचन्द्र, राघव, मर्यादा पुरुषोत्तम
देवनागरी	राम
संस्कृत उच्चारण	Rāma
संबद्ध	विष्णु का सातौँ अवतार, ब्रह्म, वैष्णव धर्म
वासस्थान	अयोध्या; साकेत; वैकुण्ठ;
मन्त्र	जय श्री राम; जय सिया राम; हरे राम; रामनाम जप
हतियार	शारंग धनुष र तीर
Symbol	शारंग (धनुष) ; तीर
दिन	बिहीबार
मातापिता	दशरथ (पिता); कौशल्या (आमा); कैकेयी (सौतेनी आमा); सुमित्रा (सौतेनी आमा);
Siblings	शान्ता (दिदी); लक्ष्मण; भरत; शत्रुघ्न;
सन्तान	लव; कुश;
Texts	रामायण र अन्य संस्करण
चाड पर्व	राम नवमी; विवाह पंचमी; दिवाली; विजयादशमी; वसन्तोत्सव;

राम अथवा श्रीराम हिन्दु धर्मका पूज्य देवता भगवान विष्णुका सातौं अवतारका रुपमी अवतरित देवता हुन् । उनी अयोध्याका राजा दशरथआ छोरा थ्या । उनरी इजाओ नाउँ कौशल्या थ्यो । उनरो ब्या मिथिलाआ राजा जनककी चेली सीताआ साथ भयाओ थ्यो । उनले पिताओ आज्ञा मान्नाइ निउँती चौध वर्ष वनवास भोग्या थ्या । लंङ्काका राजा रावणलाई मारिवर उनरो वनवास मेटियाको हो । रामानन्दी सम्प्रदाय जस्ता परम्परा मा राम ला सर्वोच्च परमात्मा मानिन्छ। उनला “मर्यादा पुरुषोत्तम” अर्थात आदर्श पुरुष का रूप मा पनि चिनिन्छ। राम हिन्दू महाकाव्य रामायण का मुख्य पात्र हुन्।

राम को जन्म प्रत्येक वर्ष राम नवमी का दिन मनाइन्छ, जुन चैत्र महिना का शुक्ल पक्ष का नवौँ दिन मा पर्दछ।

रामायण अनुसार राम को जन्म दशरथ र उनकर पत्नी कौशल्या का घर अयोध्या मा भयो। उनकर भाइहरू लक्ष्मण, भरत र शत्रुघ्न थिए। उनकर विवाह सीता संग भयो।

राम को जीवन अनेक चुनौती ले भरिएको छ, जसम वनवास, कठिन परिस्थितिहरू र नैतिक निर्णय शामिल छन। सबैभन्दा प्रसिद्ध कथा सीता का रावण द्वारा अपहरण र राम-लक्ष्मण द्वारा उनला बचाउने यात्रा हो।

राम, सीता र उनका साथीहरूको कथा मा मानव जीवन का कर्तव्य, अधिकार र सामाजिक जिम्मेवारी को गहिरो व्याख्या पाइन्छ। यसले धर्म अनुसार जीवन जिउने आदर्श प्रस्तुत गर्दछ।

राम विशेष रूप मा वैष्णव धर्म मा महत्वपूर्ण छन्। उनला केन्द्र मा राखेर रामायण दक्षिण एशिया र दक्षिण-पूर्व एशिया मा अत्यन्त लोकप्रिय रह्यो।

राम सम्बन्धी कथाहरू माथि धेरै भाष्य (व्याख्या) र साहित्य तयार भएका छन। अध्यात्म रामायण र रामचरितमानस जस्ता ग्रन्थहरूले धार्मिक र सांस्कृतिक परम्परा मा गहिरो प्रभाव पारेका छन। रामचरितमानस ले भारत मा हरेक वर्ष हुने रामलीला प्रदर्शनहरू लाई प्रेरणा दिन्छ।

राम का कथा जैन धर्म र बौद्ध धर्म का ग्रन्थहरू मा पनि पाइन्छ, जहाँ उनकर नाम “पउम” वा “पद्म” राखिएको छ। सिख धर्म मा पनि राम को उल्लेख दसम ग्रन्थ का “चौबीस अवतार” मा गरिएको छ।

व्युत्पत्ति र नामकरण

राम ला राम, रमन, रामर आदि नाम ले भी जानिन्छ, र रामचन्द्र (ढाँचा:IAST3, ढाँचा:Langx) नाम ले भी चिनिन्छ। "राम" एक वैदिक संस्कृत शब्द हो, जसका दुई प्रमुख अर्थ छन।

एक सन्दर्भ मा, जस्तै अथर्ववेद मा पाइन्छ, Monier Monier-Williams अनुसार, यसको अर्थ “अँध्यारो, कालो” हो, जुन “रात्रि” (रात) संग सम्बन्धित छ। अर्को सन्दर्भ मा अन्य वैदिक ग्रन्थहरू मा यो शब्द को अर्थ “मनपर्ने, रमाइलो, सुन्दर, आकर्षक” हुन्छ।

यो शब्द विभिन्न भारतीय भाषा र धर्म मा प्रत्यय (suffix) का रूप मा भी प्रयोग हुन्छ, जस्तै पालि भाषा मा “-राम” ले “मन प्रसन्न पार्ने” अर्थ दिन्छ।

वैदिक साहित्य मा “राम” नाम तीन अलग व्यक्तिहरू का लागि प्रयोग भएको पाइन्छ:

परशुराम (परशु-राम) – विष्णु का छैटौँ अवतार, जुन ऋग्वेद का राम जमदग्न्य संग सम्बन्धित मानिन्छ।
रामचन्द्र – विष्णु का सातौँ अवतार र रामायण का प्रसिद्ध पात्र।
बलराम – कृष्ण का दाजु, जुन हिन्दू, बौद्ध र जैन परम्परा मा उल्लेखित छन्।

“राम” नाम हिन्दू ग्रन्थहरू मा धेरै विद्वान र राजाहरू का लागि भी प्रयोग गरिएको छ। प्राचीन उपनिषद र आरण्यक साहित्य मा यो शब्द “सुन्दर, आकर्षक” वा “अँध्यारो” अर्थ मा प्रयोग गरिएको पाइन्छ।

विष्णु का अवतार राम ला अन्य नाम ले भी चिनिन्छ:

रामचन्द्र – सुन्दर चन्द्र जस्तो
दाशरथि – दशरथ का पुत्र
राघव – रघुवंश का वंशज

राम का अन्य क्षेत्रीय नाम:

रामविजय (जाभानी)
फ्रेह रीम (ख्मेर)
फ्रा राम (लाओ र थाई)
मेगट सेरी राम (मलय)
राजा बान्तुगन (मरानाओ)
रामर / रमन (तमिल)
रामुडु (तेलुगु)

विष्णु सहस्रनाम मा राम विष्णु का ३९४औँ नाम हुन्। केही अद्वैत वेदान्त परम्परा मा “राम” शब्द ले सर्वोच्च ब्रह्म (परमात्मा) को संकेत गर्दछ, जुन आनन्दमय आत्मा (आत्मन्) हो, जसमा योगीहरू लीन हुन्छन्।

“राम” शब्द को मूल धातु “रम्” हो, जसको अर्थ हुन्छ – “विश्राम गर्नु, आनन्द लिनु, सन्तुष्ट हुनु”।

Douglas Q. Adams अनुसार, संस्कृत “राम” शब्द अन्य इन्डो-युरोपेली भाषा जस्तै तोखारियन भाषा मा भी पाइन्छ, जहाँ यसको अर्थ “सहारा दिनु” वा “स्थिर बनाउनु” हुन्छ। “अँध्यारो” अर्थ भी केही अन्य भाषाहरू मा पाइन्छ।

कथा (दन्त्यकथा)

यो सारांश एक परम्परागत दन्त्यकथा हो, जुन रामायण र अन्य ऐतिहासिक मिथक सम्बन्धी ग्रन्थहरू, जस्तै बौद्ध धर्म र जैन धर्म का साहित्य मा आधारित छ।

Sheldon Pollock अनुसार, राम को पात्र मा अझ प्राचीन भारतीय मिथक का “रूपात्मक तत्व” (morphemes) समावेश छन, जस्तै बाली र नमुचि का कथाहरू।

प्राचीन ऋषि वाल्मीकि ले आफ्नो रामायण मा यी तत्वहरू लाई उपमा (simile) का रूपमा प्रयोग गरेका छन, जस्तै काण्ड ३.२७, ३.५९, ३.७३, ५.१९ र २९.२८ मा उल्लेख गरिएको छ।

जन्म

प्राचीन महाकाव्य रामायण का बालकाण्ड अनुसार, राम र उनका भाइहरू अयोध्या मा सरयू नदी का किनार मा दशरथ र कौशल्या का घर जन्मेका थिए।

जैन परम्परा का रामायण का संस्करण, जस्तै पउमचरिय (विमलसूरि द्वारा लिखित), मा भी राम का बाल्यकाल का विवरण पाइन्छ। यी जैन ग्रन्थहरू सामान्यत: इस्वी सन् ५०० भन्दा पहिले का मानिन्छन्।

विद्वान Moriz Winternitz अनुसार, वाल्मीकि रामायण पहिले नै प्रसिद्ध थियो, त्यसपछि यसला जैन ग्रन्थ पउमचरिय मा पुन: लेखन गरिएको थियो।

दशरथ कोसल का राजा थिए र क्षत्रिय सूर्यवंश (इक्ष्वाकु) का सदस्य थिए। राम की आमा कौशल्या को नाम ले पनि देखाउँछ कि उनी कोसल क्षेत्र संग सम्बन्धित थिइन्।

कोसल राज्य बौद्ध धर्म र जैन धर्म का ग्रन्थहरू मा भी उल्लेखित छ, जहाँ यसला प्राचीन भारत का सोलह महाजनपद मध्ये एक मानिन्छ। यो क्षेत्र जैन र बौद्ध धर्म का लागि महत्वपूर्ण तीर्थस्थल भी रह्यो।

तर केही विद्वानहरू बीच यो विषय मा मतभेद छ कि आज को अयोध्या वास्तव मा पुरानो रामायण मा वर्णन गरिएको अयोध्या नै हो कि होइन।

रामायण अनुसार, राम को जन्म भगवान विष्णु का अवतार का रूप मा भयो। जब देवताहरू ब्रह्मा का पास गए र रावण का अत्याचार बाट मुक्ति मागे, तब विष्णु ले मानव रूप मा राम का रूप मा जन्म लिने वचन दिए। कारण, रावण ला ब्रह्मा बाट यस्तो वरदान मिलेको थियो कि उसला देवता हरु मार्न सक्दैन थिए, तर मानव द्वारा उसला मार्न सकिन्थ्यो।

युवावस्था, परिवार र सीता संग विवाह

रामायण का बालकाण्ड अनुसार, राम का तीन भाइ थिए — लक्ष्मण, भरत र शत्रुघ्न। ग्रन्थ मा उनकर शिक्षा र प्रशिक्षण को संक्षिप्त वर्णन पाइन्छ। राम ला एक सभ्य, आत्म-नियन्त्रित र सद्गुणी युवाको रूपमा देखाइएको छ, जो सधैं अरूको सहायता गर्न तयार रहन्छ। उनकर शिक्षा मा वेद, वेदाङ्ग र युद्धकला शामिल थिए।

राम को बाल्यकाल र युवावस्था का वर्षहरू पछि का हिन्दू ग्रन्थहरू मा अझ विस्तृत रूपमा वर्णन गरिएको छ, जस्तै तुलसीदास द्वारा लिखित रामावली मा। यहाँ राम को स्वभाव शान्त, संयमी र अन्तर्मुखी देखाइएको छ, जबकि कृष्ण को स्वभाव चञ्चल र बहिर्मुखी हुन्छ।

मिथिला का राजा जनक ले आफ्नो राजधानी मा एक स्वयंवर आयोजना गरे, जहाँ शर्त थियो कि जो राजकुमार शिव का धनुष (अजगव) लाई तानेर चढाउन सक्छ, उसै संग सीता को विवाह गरिनेछ। धेरै राजकुमारहरूले प्रयास गरे तर सफल भएनन्।

त्यस समय, ऋषि विश्वामित्र राम र लक्ष्मण ला यज्ञ को रक्षा गर्न जंगल लगेका थिए। स्वयंवर को बारे मा सुनेपछि, विश्वामित्र ले राम ला सहभागी हुन आग्रह गरे। जब धनुष राम का सामने ल्याइयो, उनले सजिलै उठाएर ताने र तोडि दिए।

यो देखेर राजा जनक प्रभावित भए र आफ्नी छोरी सीता को विवाह राम संग गर्न सहमत भए। उनले दशरथ ला मिथिला मा निमन्त्रणा गरे। विवाह पछि, फर्कने क्रममा परशुराम ले राम ला चुनौती दिए कि यदि उनी शारंग धनुष तान्न सक्छन् भने। राम सफल भएपछि, परशुराम ले उनला विष्णु को अवतार भनेर स्वीकार गरे र त्यहाँबाट प्रस्थान गरे।

त्यसपछि विवाहको टोली अयोध्या फर्कियो र ठूलो उत्सव संग स्वागत भयो। राम र सीता लगभग १२ वर्ष सम्म सुखपूर्वक साथ बसे।

यस बीच, जब राम र उनका भाइहरू बाहिर थिए, कैकेयी (भरत की आमा) ले राजा दशरथ ला आफ्नो पुरानो वरदान सम्झाइन्। उनले माग गरिन् कि राम ला १४ वर्ष का लागि वनवास पठाइयोस्।

दशरथ अत्यन्त दुःखी भए। भरत र परिवार का अन्य सदस्यहरू पनि असन्तुष्ट भए। तर राम ले आफ्नो पिता को वचन पूरा गर्नु पर्ने बताए। उनले शक्ति, राज्य वा कुनै भौतिक सुख को इच्छा नराख्ने कुरा बताए।

सीता ले पनि राम संग वन जाने निर्णय गरिन्, र लक्ष्मण ले भाइको रूपमा उनकर साथ दिए। यसरी तीनै जना वनवास को यात्रा मा निस्के।

वनवास अँ युद्ध

राम कोसल राज्य बाहिर निकळ्या, Yamuna नदी पार कर्या अँ सुरु म Chitrakuta म, मन्दाकिनी नदी किनार म ऋषि Vasishtha क आश्रम म बस्या।^[१] वनवास क दौरान, राम अपन भक्त Shabari संग भेट कर्या। शबरी उनला यति माया करथी कि जब राम खाणो माग्या, उनलै अपन तोड्या बेर (फल) दिइ। तर हरेक बेर दिइन्दा पहिलै ऊ फल चाखथी ताकि मीठो अँ स्वादिलो होस्, यो उनकै भक्ति क प्रमाण थियो। राम ले उनकै भक्ति बुझ्या अँ ऊ आधा खाया बेर हरु पनि प्रेम सँग खाया। यस्तै राम अपन जनतामाथि करुणा अँ प्रेम देखावन्या। हिन्दु परम्परा अनुसार यो ठाउँ आजक चित्रकूट (उत्तर प्रदेश अँ मध्य प्रदेश क सीमाना) संग मिल्या मानिन्छ।^[२] यो क्षेत्र म राम क धेर मन्दिर छन अँ वैष्णव तीर्थ स्थल क रूप म महत्वपूर्ण मानिन्छ।^[१] ग्रन्थ हरु म नजिकै ऋषि Atri जस्ता वैदिक ऋषि क आश्रम हरु क वर्णन मिल्छ, अँ राम जंगल म घुम्दै सादा जीवन बितावन्या, अँ राक्षस हरु ले सताया साधु-सन्त हरुला रक्षा करन्या अँ सहायता दिन्या।^[१]^[३]

दस वर्ष घुमन्ते जीवन अँ संघर्ष पछि, राम Panchavati म Godavari नदी किनार पुग्या। यो ठाउँ म धेर राक्षस बस्या करथ्या। एक दिन, राक्षसी Shurpanakha ले राम देखी अँ उनमा मोहित भई गइ अँ उनलै रिझावन कोसिस करि।^[४] राम ले इनकार कर्या। शूर्पणखा ले रिसाइ सिता ला धम्की दिइ। तब परिवार क रक्षा करन्या भाइ लक्ष्मण ले शूर्पणखा क नाक अँ कान काट दिय्या। यो घटना ले द्वन्द्व बढ्यो अँ अन्त म राक्षस राजा Ravana सम्म पुग्यो, जो शूर्पणखा क भाइ थियो। रावण बदला लिन Panchavati आयो, सिता ला देख्या अँ उनमा मोहित भयो। ऊ अपन काका Maricha ला सुनौलो हरिण क रूप धारण करन को लागि भन्यो ताकि सिता ला लोभ्याउन सकियोस्,^[५] अँ अन्त म सिता ला अपहरण करि लंका राज्य (आजक Sri Lanka मानिन्छ) म लैग्यो।^[४]^[३]

राम अँ Lakshmana ले सिता क अपहरण क खबर पाय्या, उनला चिन्ता भयो अँ दुःख लाग्यो, अँ रावण सँग लडन साधन क कमी पनि महसुस भयो। अब उनकै संघर्ष अझ बढ्यो। उनि दक्षिण दिशा तिर गय्या, Sugriva संग भेट भयो, बन्दर सेना तयार गर्या अँ Hanuman जस्ता निष्ठावान सेनापति उनकै साथ म आय्या।^[६]^[७]

क्षेत्रीय शक्त परम्परा अनुसार, वनवास क दौरान राम दक्षिण भारत क जंगल म Vaishno Devi संग भेट कर्या। ऊ विष्णु ला पति बनावन क लागि कठोर तपस्या करथी। राम ले सिता प्रति अपन एकनिष्ठता कारण प्रस्ताव अस्वीकार कर्या, तर लंका विजय पछि फेरी भेटन वचन दिइ। कथा अनुसार, फर्कन बेला राम वृद्ध साधु क रूप म आय्या, तर वैष्णवी उनला चिनन सकिन। राम ले उनला सान्त्वना दिइ अँ जीवन क उच्च उद्देश्य बताय्या अँ Trikuta पर्वत (जम्मू) म तपस्या करन अँ धर्म फैलावन सल्लाह दिइ, साथै Hanuman ला सुरक्षा क लागि पठाय्या। राम ले वचन पनि दिइ कि कलियुग अन्त म Kalki अवतार म फेरी आउँदा उनसँग विवाह करन्या।^[८]^[९]

उतै, रावण सिता ला अपन पत्नी बनावन दबाव दिन्या रह्यो, तर सिता ले इनकार करि। अन्त म रावण रिसाइगयो अँ लंका म ठूलो युद्ध भयो। धेरै उतार-चढाव पछि राम विजय भय्या, रावण अँ अधर्म क शक्ति हरुला नष्ट कर्या अँ सिता ला उद्धार कर्या। त्यसपछि उनि सबै अयोध्या फर्क्या।^[४]^[१०]

युद्ध पछिको जीवन

राम अयोध्या फर्क्या पछि उनकै राज्याभिषेक गरियो। यसलाई Rama pattabhisheka भनिन्छ, अँ उनकै शासन लाई Rama rajya भनिन्छ, जुन न्यायपूर्ण अँ समान शासन मानिन्छ।^[११]^[१२] धेरै मान्छे मान्दछन् कि जब राम फर्क्या, तब जनताले अपन खुशी दिया (बत्ती) बालेर मनाय्या, अँ Diwali पर्व राम क फर्काइ संग जोड्या मानिन्छ।^[१३]

राम राजा बन्या पछि, अफवाह फैलियो कि सिता रावण संग रहँदा शायद स्वेच्छाले गइ होइ। सिता ले विरोध करि अँ भनिन् कि उनकै अपहरण जबरजस्ती भयो। राम ले जनमत क दबाव म आइ अपन पत्नी ला त्याग कर्या अँ उनलै अपन पवित्रता Agni (अग्नि) क अगाडि प्रमाणित करन भन्या। सिता ले अग्नि परीक्षा दिइ अँ सफल भयिन। त्यसपछि राम अँ सिता अयोध्या म सुखपूर्वक बस्या,^[३] अँ उनकै दुई छोरा जन्म्या — कुश अँ लव।

तर केही संस्करण म कथा फरक अँ दुःखद छ, जँहा सिता अपन पतिको अविश्वास कारण दुःख म मृत्यु भइ जान्छिन्। यसरी सिता एक नैतिक नायिका क रूप म देखिन्छिन् अँ पाठक ला राम क निर्णय बारे सोच्न बाध्य बनाउँछिन्।^[१४]^[१५] यस्ता संस्करण म सिता क मृत्यु पछि राम पनि दुःख म डुबेर अपन जीवन समाप्त कर्या अँ मृत्यु पछि उनि सिता संग फेरि मिल्या।^[१६]

राम क मृत्यु सम्बन्धी अर्को चित्रण बर्मेली संस्करण Thiri Rama म भेटिन्छ, जँहा राम अपन जीवन समाप्त गरि आकाश म प्रकट हुन्छन् अँ छ हात भएका Vishnu क अवतार क रूप म देखिन्छन्।^[१७]

रूपान्तर

राम क कथा क्षेत्र अनुसार अँ विभिन्न पाण्डुलिपि अनुसार धेरै फरक-फरक रूप म पाइन्छ। यद्यपि सबै कथा म राम्रो अँ नराम्रो बिच क संघर्ष, आधारभूत कथा अँ मूल्य हरु साझा छन, तर एक मात्र “सही” वा प्रमाणित प्राचीन संस्करण छैन। विद्वान Paula Richman अनुसार, India, दक्षिण–पूर्व एशिया अँ अन्य ठाउँ म “राम कथा” क सयौं संस्करण छन।^[१८]^[१९]

यी संस्करण हरु स्थानीय संस्कृति, इतिहास अँ समाजिक मान्यता अनुसार फरक हुन्छन्। यसैले यी फरक कथा हरुला “गलत” वा “विकृत” भन्न मिल्दैन, बरु हरेक संस्करण अपन सांस्कृतिक अर्थ म साँचो मानिन्छ।^[१८]

कथा हरु विशेष गरी त्यतिखेर फरक देखिन्छन् जब नैतिक प्रश्न स्पष्ट हुन्छ तर सही व्यवहार क उत्तर विवादित हुन्छ।^[२०] उदाहरण क लागि, जब राक्षसी Shurpanakha स्त्री क रूप धारण करि राम ला रिझावन कोसिस करछी अँ पछि सिता ला सतावन लाग्छी, तब Lakshmana सामु प्रश्न उठ्छ कि उचित प्रतिक्रिया क होस्। भारतीय परम्परा अनुसार, “एक योद्धा ले स्त्री माथि आक्रमण नगर्नु पर्छ” भन्ने मान्यता छ।^[१८] तर लक्ष्मण क प्रतिक्रिया अँ त्यसक औचित्य विभिन्न संस्करण म फरक पाइन्छ।

यस्तै, अयोध्या फर्क्या पछि सिता बारे फैलिएका अफवाह हरु सँग राम कसरी व्यवहार कर्या भन्ने विषय म पनि धेरै फरक कथा छन, किनकि यी अफवाह हरु न त प्रमाणित गर्न सकिन्छ न त पूर्ण रूपमा बेवास्ता गर्न।^[१८] त्यसैगरी, राम, सिता अँ लक्ष्मण क अन्तिम जीवन (मृत्यु) सम्बन्धी विवरण पनि विभिन्न संस्करण म फरक-फरक पाइन्छ।ref name="Padmanabh216">{{cite book |author=Padmanabh S Jaini |url=https://books.google.com/books?id=-kZFzHCuiFAC |title=Purana Perennis: Reciprocity and Transformation in Hindu and Jaina Texts |publisher=State University of New York Press |year=1993 |isbn=978-0-7914-1381-4 |editor=Wendy Doniger

सन्दर्भन

1 2 3 Dalal 2010, pp. 99, 326–327
↑ Pargiter, F. E. (2011). "The Geography of Ráma's Exile". Journal of the Royal Asiatic Society. 2 (26): 231–264.
1 2 3 Hindery 1978, pp. 98–99
1 2 3 उद्दरण त्रुटी: अवैध <ref>चिनो; Dalal2010p326 नामको सन्दर्भका लागि कुनै पाठ प्रदान गरिएको छैन
↑ "The golden deer", The Hindu, 2012-08-16. (in en-IN)
↑ B. A van Nooten William (2000). Ramayana. University of California Press. ISBN 978-0-520-22703-3. Archived from the original on 31 January 2024. Retrieved 9 August 2020.
↑ Robert P. Goldman; Sally Sutherland Goldman, eds. (1996), The Ramayana of Valmiki: An Epic of Ancient India : Sundarkand, Princeton University Press, pp. 80–82, ISBN 978-0-691-06662-2
↑ Pintchman, Tracy, ed. (2001). Seeking Mahadevi: Constructing the Identities of the Hindu Great Goddess. State University of New York Press. pp. 60–61. ISBN 978-0791450086.
↑ Foster, Georgana; Stoddard, Robert (2010). "Vaishno Devi, the Most Famous Goddess Shrine in the Siwāliks". DigitalCommons@University of Nebraska - Lincoln.
↑ Goldman 1996, p. 90.
↑ Ramashraya Sharma (1986). A Socio-political Study of the Vālmīki Rāmāyaṇa. Motilal Banarsidass. pp. 2–3. ISBN 978-81-208-0078-6.
↑ Gregory Claeys (2010). The Cambridge Companion to Utopian Literature. Cambridge University Press. pp. 240–241. ISBN 978-1-139-82842-0.
↑ Self-realization Magazine (in अङ्ग्रेजी). Self-Realization Fellowship. 1971. pp. 50. Archived from the original on 31 January 2024. Retrieved 6 March 2021.
↑ Hindery 1978, p. 100.
↑ उद्दरण त्रुटी: अवैध <ref>चिनो; Hess2001 नामको सन्दर्भका लागि कुनै पाठ प्रदान गरिएको छैन
↑ Frye, Northrope (2015). Northrop Frye's Uncollected Prose. Toronto, Canada: University of Toronto Press. p. 191. ISBN 978-1-4426-4972-9.
↑ Rooney, Dawn F. (2017). The Thiri Rama: Finding Ramayana in Myanmar. Taylor & Francis. pp. 49–51. ISBN 978-1-315-31395-5.
1 2 3 4 Richman 1991, pp. 7–9 (by Richman), pp. 22–46 (Ramanujan)
↑ A. N. Jani (2005). Kodaganallur R.S. Iyengar (ed.). Asian Variations in Ramayana: Papers Presented at the International Seminar on 'Variations in Ramayana in Asia. Sahitya Akademi. pp. 29–55. ISBN 978-81-260-1809-3.
↑ Monika Horstmann (1991). Rāmāyaṇa and Rāmāyaṇas. Otto Harrassowitz Verlag. pp. 9–21. ISBN 978-3-447-03116-5.

[dalal99-1] 1 2 3 Dalal 2010, pp. 99, 326–327

[2] Pargiter, F. E. (2011). "The Geography of Ráma's Exile". Journal of the Royal Asiatic Society. 2 (26): 231–264.

[hindery99-3] 1 2 3 Hindery 1978, pp. 98–99

[Dalal2010p326-4] 1 2 3 उद्दरण त्रुटी: अवैध <ref>चिनो; Dalal2010p326 नामको सन्दर्भका लागि कुनै पाठ प्रदान गरिएको छैन

[5] "The golden deer", The Hindu, 2012-08-16. (in en-IN)

[Ramayana-6] B. A van Nooten William (2000). Ramayana. University of California Press. ISBN 978-0-520-22703-3. Archived from the original on 31 January 2024. Retrieved 9 August 2020.

[Princeton_University_Press-7] Robert P. Goldman; Sally Sutherland Goldman, eds. (1996), The Ramayana of Valmiki: An Epic of Ancient India : Sundarkand, Princeton University Press, pp. 80–82, ISBN 978-0-691-06662-2

[8] Pintchman, Tracy, ed. (2001). Seeking Mahadevi: Constructing the Identities of the Hindu Great Goddess. State University of New York Press. pp. 60–61. ISBN 978-0791450086.

[9] Foster, Georgana; Stoddard, Robert (2010). "Vaishno Devi, the Most Famous Goddess Shrine in the Siwāliks". DigitalCommons@University of Nebraska - Lincoln.

[FOOTNOTEGoldman199690-10] Goldman 1996, p. 90.

[11] Ramashraya Sharma (1986). A Socio-political Study of the Vālmīki Rāmāyaṇa. Motilal Banarsidass. pp. 2–3. ISBN 978-81-208-0078-6.

[12] Gregory Claeys (2010). The Cambridge Companion to Utopian Literature. Cambridge University Press. pp. 240–241. ISBN 978-1-139-82842-0.

[13] Self-realization Magazine (in अङ्ग्रेजी). Self-Realization Fellowship. 1971. pp. 50. Archived from the original on 31 January 2024. Retrieved 6 March 2021.

[FOOTNOTEHindery1978100-14] Hindery 1978, p. 100.

[Hess2001-15] उद्दरण त्रुटी: अवैध <ref>चिनो; Hess2001 नामको सन्दर्भका लागि कुनै पाठ प्रदान गरिएको छैन

[16] Frye, Northrope (2015). Northrop Frye's Uncollected Prose. Toronto, Canada: University of Toronto Press. p. 191. ISBN 978-1-4426-4972-9.

[17] Rooney, Dawn F. (2017). The Thiri Rama: Finding Ramayana in Myanmar. Taylor & Francis. pp. 49–51. ISBN 978-1-315-31395-5.

[richman7-18] 1 2 3 4 Richman 1991, pp. 7–9 (by Richman), pp. 22–46 (Ramanujan)

[Iyengar2005p29-19] A. N. Jani (2005). Kodaganallur R.S. Iyengar (ed.). Asian Variations in Ramayana: Papers Presented at the International Seminar on 'Variations in Ramayana in Asia. Sahitya Akademi. pp. 29–55. ISBN 978-81-260-1809-3.

[Horstmann1991p9-20] Monika Horstmann (1991). Rāmāyaṇa and Rāmāyaṇas. Otto Harrassowitz Verlag. pp. 9–21. ISBN 978-3-447-03116-5.

[१]

[२]

[३]

[४]

[५]

[६]

[७]

[८]

[९]

[१०]

[११]

[१२]

[१३]

[१४]

[१५]

[१६]

[१७]

[१८]

[१९]

[२०]