संयुक्त राष्ट्र संघ

विकिपिडिया बठेइ
यैमी फट्टाक: भ्रमण गरऽ, खोजऽ
(राष्ट्र संघको झण्डा)

संयुक्त राष्ट्र संघ एक अन्तराष्ट्रिय संस्था हो। यइको स्थापना २४ अक्टोबर १९४५ मा भयाको हो। यइमा हाल १९३ राष्ट्रहरू सदस्य छन्, जइमा संसारका सबैजसो देशहरू पर्छन। सबै सदस्य राष्ट्रहरूलाई अन्तर्राष्ट्रिय कानून, अन्तर्राष्ट्रिय सुरक्षा, आर्थिक विकास रे सामाजिक निष्पक्षतामी आपसी सहयोग मिलोस भन्या उद्देश्यकासाथ संयुक्त राष्ट्र संघको स्थापना भया हो। मुलत: अन्तर्राष्ट्रिय संघर्षमा हस्तक्षेप गर्न सहज होस भनि दोस्रो विश्वयु्द्धको विजयी राष्ट्रहरू मिलेर यइको स्थापना भया हो। तिनको सोचाईमा दोस्रो विश्वयु्द्धमा भोगियाको विध्वसं संसारले फेरी भोग्नु नपरोस भन्या थियो।

संयुक्त राष्ट्रसँगको औपचारिक कामकाजमा अङ्ग्रेजी, चिनियाँ, फ्रान्सेली, रुसी, स्पेनी (स्पेनिश) रे अरबी भाषाको प्रयोग हुन्छ।

अङ्गहरू[सम्पादनस्रोत सम्पादन]

संयुक्त राष्ट्रमा ६ प्रमुख अङ्गहरू छन्। ती हुन् -

  • संयुक्त राष्ट्र महासभा
  • संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा परिषद
  • संयुक्त राष्ट्र आर्थिक एवं सामाजिक परिषद
  • संयुक्त राष्ट्र जिम्मा जमानी परिष (वर्तमानमा यो संस्था निस्क्रिय छ)
  • अन्तर्राष्ट्रिय न्यायालय
  • संयुक्त राष्ट्र सचिवालय

उद्देश्य[सम्पादनस्रोत सम्पादन]

  • अन्तराष्ट्रिय शान्ति र सुरक्षा कायम राख्ने।
  • जनताको समान अधिकार र आत्मनिर्णयको सिद्धान्तको सम्मानको आधारमा राष्ट्रहरूबीच मैत्रीपूर्ण सम्बन्धको विकास गर्ने।
  • आर्थिक, सामाजिक, सांस्कृतिक वा विश्वकल्याणकारी प्रकृतिका अन्तराष्ट्रिय समस्याहरूको समाधान गर्नमा तथा जाति, लिङ्ग, भाषा वा धर्मसम्बन्धी भेदभाव नराखी सबैका लागि मानवअधिकारहरू एवं मौलिक स्वतन्त्रताहरूप्रतिको सम्मानलाई बढावा दिनमा र प्रोत्साहित पार्नमा सहयोग प्राप्त गर्ने।
  • यी उद्देश्यहरू प्राप्त गर्न सदस्य राष्ट्रहरूको काम कार्यबाहीमा सामञ्जस्यता ल्याउन संयुक्त राष्ट्रसंघलाई केन्द्र बनाउने।

आधारभूत सिद्धान्त[सम्पादनस्रोत सम्पादन]

  • सबै सदस्य राष्ट्रहरू सार्वभौमिक सत्तासम्पन्न र समान हुन्।
  • बडापत्रअन्तर्गत आफ्ना दायित्वहरू पालन गर्न सबै प्रणबद्ध छन्।
  • आफ्ना अन्तराष्ट्रिय कलहहरू शान्तिपूर्ण साधनहरूद्वारा र अन्तराष्ट्रिय शान्तिसुरक्षा एवं न्यायनिसाफ खतरामा नपर्ने तरवले तय गर्ने प्रणबद्ध छन्।
  • अन्तराष्ट्रिय सम्बन्धहरूको सन्दर्भमा कुनै पनि सदस्य राष्ट्रले अरू राष्ट्रको प्रदेश तथा राजनैतिक स्वतन्त्रताको विरूद्ध शक्तिको प्रयोग वा धम्की दिने छैन।
  • बडापत्रअनुसार संयुक्त राष्ट्रसंघले कुनै कारबाही गरेको बखत यसलाई हरसंभव साहयता दिन र शान्तिको संरक्षण वा पुनर्स्थापना गर्न संयुक्त राष्ट्रसंघले कुनै राष्ट्रको विरुद्ध कारबाही गरिरहँदा त्यस राष्ट्रको सहायता नगर्न पनि सबै प्रणबद्ध छन्।
  • जहाँसम्म शान्ति र सुरक्षा बनाइराख्नको निमित्त आवश्यक छ सदस्य नभएका मुलुकहरूले पनि बडापत्रका सिद्धान्त अनुरूप व्यवहार गर्ने छन् भन्ने सुनिश्चित बनाउन संघले प्रबन्ध गर्नेछ।

इतिहास[सम्पादनस्रोत सम्पादन]

स्थायी सदस्य राष्ट्रहरु[सम्पादनस्रोत सम्पादन]

संयुक्त राष्ट्र संघका महासचिव[सम्पादनस्रोत सम्पादन]

संयुक्त राष्ट्र संघका महासचिवहरू[१]
No. नाम देश पद ग्रहण मिति पद छोडेको मिति टिप्पणी
ट्रिगवे ली नर्वे २ फेब्रुअरी १९४६ १० नोभेम्बर १९५२ त्यागपत्र; पहिलो महासचिव स्केन्डिनेभिया
ड्याग ह्यामरसोल्ड स्वीडेन १० अप्रेल १९५३ १८ सेप्टेम्बर १९६१ मृत्यु (पदमा रहँदा)
यु थाँट बर्मा ३० नोभेम्बर १९६१ १ जनवरी १९७२ एसियाबाट प्रथम महासचिव
कर्ट वॉल्डहाइड अष्ट्रिया १ जनवरी १९७२ १ जनवरी १९८२
जेवियर पेरिज डी कुईलर पेरु १ जनवरी १९८२ १ जनवरी १९९२ अमेरिकाबाट प्रथम महासचिव
बुत्रोस बुत्रोस-घाली मिश्र १ जनवरी १९९२ १ जनवरी १९९७ अफ्रिकाबाट प्रथम महासचिव
कोफी अन्नान घाना १ जनवरी १९९७ १ जनवरी २००७
वान कि मुन दक्षिण कोरिया १ जनवरी २००७ पदासिन

संयुक्त राष्ट्र संघका संस्थाहरू[सम्पादनस्रोत सम्पादन]

संयुक्त राष्ट्र संघका विशिष्ट संस्थाहरु
सं. लघुनाम लोगो संस्था मुख्यालय अध्यक्ष स्थापना
एफएओ
खाद्य एवं कृषि संगठन
खाद्य एवं कृषि संगठन रोम, इटाली सेनेगल (जैकस डियोफ) १९४५
आईएईए
अन्तर्राष्ट्रीय परमाणु ऊर्जा अभिकरण
अन्तर्राष्ट्रीय परमाणु ऊर्जा अभिकरण वियना, ऑस्ट्रिया जापान (युकीया अमानो) १९५७
आईसीएओ
अन्तर्राष्ट्रिय नागरिक उड्डयन संगठन
अन्तर्राष्ट्रिय नागरिक उड्डयन संगठन मॉन्ट्रियल, क्यानाडा (फ्रान्स) रेमंड बेन्जामिन १९४७
आईएफएडी
अंतर्राष्ट्रीय कृषि विकास कोष
अंतर्राष्ट्रीय कृषि विकास कोष रोम, इटाली नाइजेरिया (कनायो एफ न्वान्ज़े) १९७७
आईएलो अन्तरराष्ट्रिय श्रम संगठन जनेभा, स्विजरल्याण्ड चिली (जुआन सोमाविया १९४६
आईएमओ
अंतर्राष्ट्रीय सागरीय संगठन
अंतर्राष्ट्रीय सागरीय संगठन]] लण्डन, ब्रिटेन ग्रिस (एफ़्थिमियोस ई मित्रोपौलुस) १९४८
आईएमएफ अंतर्राष्ट्रीय मॉनीटरी फंड वाशिंगटन, सं.रा फ्रान्स (डोमिनीक स्ट्रॉस काह्न) १९४५
आईटीयू अंतर्राष्ट्रीय दूरसंचार संघ जेनेवा, स्विजरल्याण्ड माली (हमादोऊं टौरे) १९४७
युनेस्को
संयुक्त राष्ट्र शैक्षिक, वैज्ञानिक एवं सांस्कृतिक संगठन
युनेस्को पैरिस, फ्रांस बुल्गेरिया (आयरीना बोकोवा) १९४६
१० यूएनआईडीओ संयुक्त राष्ट्र औद्योगिक विकास संगठन वियना, ऑस्ट्रिया सियरा लियोन (कान्देह युमकेला) १९६७
११ यूपीयू
वैश्विक डाक संघ
वैश्विक डाक संघ बर्न, स्विजरल्याण्य फ्रान्स (एदुआर्दो डायन) १९४७
१२ डब्ल्यु बी
विश्व बैंक
विश्व बैंक वाशिंगटन, सं.रा युएसए (रॉबर्ट बी ज़ोलिक) १९४५ अष्ट्रिया
१३ डब्ल्यु एफपी विश्व खाद्य कार्यक्रम रोम, इटाली युएसए (जोसेट शीरान) १९६३
१४ डब्ल्युएचओ
विश्व स्वास्थ्य संगठन
विश्व स्वास्थ्य संगठन जेनेवा, स्विजरल्याण्ड हङकङ (मार्गरेट चैन) १९४८
१५ डब्ल्युआईपीओ
वर्ल्ड इन्टलेक्चुअल प्रोपर्टी ऑर्गनाइजेशन
वर्ल्ड इन्टलेक्चुअल प्रोपर्टी ऑर्गनाइजेशन जेनेवा, स्विजरल्याण्ड अष्ट्रेलिया (फ्रांसिस गुरी) १९७४
१६ डब्ल्युएमओ
विश्व मौसम संगठन
विश्व मौसम संगठन जेनेवा, स्विजरल्याण्ड रुस (एलेक्ज़ेन्डर बेद्रित्स्की) १९५०
१७ डब्ल्युटीओ
विश्व पर्यटन संगठन
विश्व पर्यटन संगठन मेड्रिड , स्पेन जोर्डन (तालिब रिफाई) १९७४


संघका स्वतंत्र संस्थाहरू[सम्पादनस्रोत सम्पादन]

संयुक्त राष्ट्र संघका धेरै कार्यक्रम र एजेंसिहरूको अतिरिक्त १४ स्वतंत्र संस्थाहरूसित यसको व्यवस्था गठित हुन्छ। स्वतंत्र संस्थाहरूमा विश्व बैंक , अन्तरराष्ट्रिय मुद्रा कोष र विश्व स्वास्थ्य संगठन शामिल छन्। यी संस्थाहरूको संयुक्त राष्ट्र संघसित साथ सहयोग समझौता छ। संयुक्त राष्ट्र संघका आफ्ना केही प्रमुख संस्थाहरू र कार्यक्रम छन्। [२] यो यसप्रकार छ:

  • अन्तर्राष्ट्रिय परमाणु ऊर्जा अभिकरण – विएना(भिएना)मा स्थित यो एजेंसीले परमाणु निगरानीको काम गर्छ।
  • अन्तरराष्ट्रिय अपराध आयोग – हेगमा स्थित यो आयोग पूर्व यूगोस्लावियामा युद्द अपराधका सदिंग्ध मानिसहरूमाथि मुद्दा चलाउनका लागि बनाइएको हो।
  • संयुक्त राष्ट्र बाल कोष (यूनिसेफ) – यसले बाल-बालिकाको स्वास्थ्य, शिक्षा र सुरक्षाको देखभाल गर्छ।
  • संयुक्त राष्ट्र विकास कार्यक्रम (यूएनडीपी) – यसले गरीबी कम गर्नेने, आधारभूत ढाँचाको विकास र प्रजातांत्रिक प्रशासनलाई प्रोत्साहित गर्ने काम गर्छ।
  • संयुक्त राष्ट्र व्यापार र विकास सम्मेलन -यो संस्था व्यापार, निवेश र विकासका मुद्दाहरूसित संबंधित उद्देश्य लिएर काम गर्छ।
  • संयुक्त राष्ट्र आर्थिक एवं सामाजिक परिषद ( ईकोसक )- यस संस्थाले सामान्य सभालाई अन्तरराष्ट्रिय आर्थिक एवं सामाजिक सहयोग एवं विकास कार्यक्रमहरूमा सहायता एवं सामाजिक समस्याहरूको माध्यमले अन्तरराष्ट्रिय शांतिलाई प्रभावी बनाउनमा प्रयासरत छ।
  • संयुक्त राष्ट्र शिक्षा, विज्ञान र सांस्कृतिक परिषद – पेरिसमा स्थित यस संस्थाको उद्देश्य शिक्षा, विज्ञान संस्कृति र सञ्चारका माध्यमबाट शांति र विकासको प्रसार गर्नु हो।
  • संयुक्त राष्ट्र पर्यावरण कार्यक्रम (यूएनईपी) – नैरोबीमा स्थित यस संस्थाको काम पर्यावरण-रक्षालाई वृद्धि गराउनु हो।
  • संयुक्त राष्ट्र राजदूत – यसको काम शरणार्थीहरूको अधिकार र उनीहरूको कल्याणको देखरेख गर्नु हो। यो जीनिवामा स्थित छ।
  • विश्व खाद्य कार्यक्रम – भोकको विरुद्द लडाईको निम्ति बनाइएको यो प्रमुख संस्था हो। यसको मुख्यालय रोममा छ।
  • अन्तराष्ट्रिय श्रम संगठन - यसले अन्तर्राष्ट्रिय आधारमा मजदूर तथा श्रमिकहरूको हितको रक्षाको निम्ति नियम बनाउँछ।

राष्ट्र संघको सञ्चालन प्रक्रिया[सम्पादनस्रोत सम्पादन]

संयुक्त राष्ट्र महासभा
—  सम्पूर्ण राष्ट्र संघ सदस्यको बिचार संसद  —
सचिवालय
— संयुक्त राष्ट्रको प्रशासनिक अंग —
न्यायालय
— अन्तर्राष्ट्रिय कानूनको सर्वव्यापी न्यायलय —
UN General Assembly hall
Headquarters of the UN in New York City
International Court of Justice
  • राज्यको गैर अनिवार्य सिफारिस समाधान गर्नुका साथै सुरक्षा परिषदलाई सल्लाह सुझाव दिन सक्दछ;
  • सुरक्षा परिषदद्वारा संघमा नयाँ राष्ट्रको प्रवेश सिफारिसलाई फैसला गर्न सक्दछ;
  • बजेट माथि छलफल गर्न;
  • सुरक्षा परिषदको अस्थाई सदस्य छान्न ।
  • संयुक्त राष्ट्र संघको बर्तमान ढाँचालाई सहयोग गर्नु;
  • संघको अध्यक्ष – राष्ट्रसंघका महासचिव – महासभाबाट ५ बर्षको लागि छानिएको हुन्छ जुन यस संगठनको प्रमुख व्यक्ति हुन्छ.
  • आफ्नो अधिकार क्षेत्र भित्र रहेर राज्य बीचको बिबाद समाधान गर्न;
  • उचित कानूनी सल्लाह दिनु;
  • बहुमतको आधारमा फैसला गरिन्छ. यहाँ रहने १५ जना न्याधिश महासभाबाट छानिएर आएको हुन्छ जसको कार्यकाल ९ बर्षको हुन्छ ।
सुरक्षा परिषद
— अन्तर्राष्ट्रिय सुरक्षा मुद्दा ब्यबस्थापनको लागी —
आर्थिक तथा सामाजिक परिषद्
— विश्व आर्थिक तथा सामाजिक मुद्दा हेर्नका लागी —
जिम्मा जमानी परिषद
— आधिकारिक क्षेत्र हेर्नका लागी (हाल निस्क्रिय) —
UN security council
UN Economic and Social Council
UN Trusteeship Council
  • अन्तर्राष्ट्रिय शान्ति तथा सुरक्षा सम्बन्धि मुद्दाको हल निकाल्न;
  • सुरक्षा परिषदको अनिवार्य प्रस्तावलाई मन्जुरी दिन सक्छ;
  • १५ सदस्य राष्ट्र रहने ब्यबस्था छ जस मध्ये ५ स्थायी सदस्य राष्ट्र (भेटो शक्ति प्रयोग गर्न सक्ने) तथा १० निर्वाचित सदस्य रहने ब्यबस्था रहेको छ ।
  • आर्थिक तथा सामाजिक मामिलामा राज्यलाई सहयोग गर्नु मुख्य काम हो;
  • ३ बर्षको लागी महासभाद्वारा ५४ सदस्यलाई यस परिषदमा काम गर्नका लागि पठाएको हुन्छ.
  • लिग अफ नेसनले गरेको जानदेशको आधारमा यो परिषदको मुख्य उद्देश्य उपनिवेशहरुको सिमा तथा सम्पति प्रबन्धन गर्नु रहेको थियो ;
  • सन् १९९४ देखि निस्क्रिय रहेको छ, जब पलाउले स्वतन्त्रता प्राप्त गर्यो ।

सन्दर्भ[सम्पादनस्रोत सम्पादन]