राजस्थान को इतिहास
पश्चिमी भारतको राज्य राजस्थानमा मानव बसोबासको इतिहास करिब १,००,००० वर्षअघिसम्म पुग्छ। करिब ईसा पूर्व ५००० देखि २००० सम्म राजस्थानका धेरै क्षेत्रहरू सिन्धु घाटी सभ्यताको स्थलका रूपमा रहेका थिए। कालिबङ्गन राजस्थानको प्रमुख सिन्धु स्थल हो, जहाँ अग्नि वेदीहरू फेला परेका छन्, जुन लोथलमा पाइएकासँग मिल्दोजुल्दो छन्।[१]
करिब ईसा पूर्व २००० तिर सरस्वती नदी राज्यको अरावली पर्वतमाला हुँदै बग्थ्यो। वैदिक कालमा हालको राजस्थान क्षेत्रलाई ब्रह्मावर्त (देवताहरूले सिर्जना गरेको भूमि र सरस्वती तथा दृषद्वती नदीबीचको क्षेत्र) भनेर चिनिन्थ्यो। मत्स्य राज्य (करिब ईसा पूर्व १५००–३५०) वैदिक राज्यहरूमा सबैभन्दा महत्वपूर्णमध्ये एक थियो। यस राज्यका प्रमुख शासक राजा विराट थिए, जसले कुरुक्षेत्र युद्धमा पाण्डवहरूको पक्षमा सहभागी भएका थिए। वैदिक कालपछि राजस्थानमा धेरै महाजनपदहरूले शासन गरेका थिए, जसमा मत्स्य, सुरसेन, कुरु राज्य, अर्जुनायन, शिवि राज्य आदि पर्दछन्।
करिब ईसा पूर्व २००० तिर सरस्वती नदी राज्यको अरावली पर्वतमाला हुँदै बग्थ्यो। वैदिक कालमा हालको राजस्थान क्षेत्रलाई ब्रह्मावर्त (देवताहरूले सिर्जना गरेको भूमि र सरस्वती तथा दृषद्वती नदीबीचको क्षेत्र) भनेर चिनिन्थ्यो। मत्स्य राज्य (करिब ईसा पूर्व १५००–३५०) वैदिक राज्यहरूमध्ये एक महत्वपूर्ण राज्य थियो। यस राज्यका प्रमुख शासक राजा विराट थिए, जसले कुरुक्षेत्र युद्धमा पाण्डवहरूको पक्षमा सहभागी भएका थिए। वैदिक कालपछि राजस्थानमा धेरै महाजनपदहरूले शासन गरेका थिए, जसमा मत्स्य, सुरसेन, कुरु राज्य, अर्जुनायन, शिवि राज्य आदि पर्दछन्।
प्रारम्भिक मध्यकालीन अवधिमा धेरै राजपूत राज्यहरूको उदय भयो, जसमध्ये चौहान तथा गौर वंश (अजमेर), सिसोदिया वंश (मेवाड), गुर्जर-प्रतिहार तथा राठौड वंश (मारवाड) उल्लेखनीय छन्। यससँगै गोहील र शेखावत (शेखावाटी) जस्ता विभिन्न राजपूत कुलहरू पनि रहेका थिए।[२]
गुर्जर-प्रतिहार साम्राज्यले ८औँदेखि ११औँ शताब्दीसम्म मुस्लिम आक्रमणहरू विरुद्ध अवरोधको रूपमा काम गरेको थियो। प्रतिहार सेनाको शक्तिले अरबहरूलाई सिन्ध बाहिर विस्तार हुनबाट प्रभावकारी रूपमा रोकेको थियो, जुन करिब ३०० वर्षसम्म उनीहरूको एकमात्र विजय क्षेत्र रह्यो।[३]
पृथ्वीराज चौहानले गौराती-गोडवाडका गौर वंशसँग मिलेर गठबन्धनको नेतृत्व गरेका थिए, जसले घुरी सेनालाई पराजित गर्यो। गोहील तथा चित्तौडका सिसोदियाहरूले पनि मुगलहरू विरुद्ध कठिन परिस्थितिमा निरन्तर प्रतिरोध जारी राखे, जसले अन्ततः महाराणा हम्मीर, महाराणा कुम्भा, महाराणा सांगा, महाराणा प्रताप र महाराणा राज सिंहजस्ता नेतृत्वको उदय गरायो।[४]
आफ्नो दीर्घ सैन्य जीवनमा महाराणा सांगा ले छिमेकी धेरै मुस्लिम राज्यहरू विरुद्ध लगातार विजय हासिल गरेका थिए, विशेषतः लोदी वंश (दिल्ली) विरुद्ध। उनले तराइनको दोस्रो युद्ध (११९२) पछि पहिलो पटक विभिन्न राजपूत कुलहरूलाई एकताबद्ध गरे र तैमुरी शासक बाबर विरुद्ध अभियान चलाए।[५] १६औँ शताब्दीमा महाराणा प्रताप र महाराणा सांगा दुबै मुगल आक्रमणहरू विरुद्ध राजपूत वीरताको प्रतीक बने।[६]
राजस्थानका अन्य प्रसिद्ध शासकहरूमा मारवाडका मालदेव राठौड, बीकानेरका राय सिंह तथा जयपुरको आमेरका कछवाहा शासकहरू—जसमा मान सिंह प्रथम र सवाई जय सिंह समावेश छन्—पर्छन्। प्रारम्भिक आधुनिक अवधिमा उदय भएका अन्य राज्यहरूमा जोहिया ( जाङ्गलदेश ), सिन्सिनवार ( भरतपुर राज्य ) तथा राणा ( धौलपुर ) उल्लेखनीय छन्। सूरज मल राजस्थानको भरतपुरका सबैभन्दा महान् शासक मानिन्छन्।[७] आधुनिक कालका प्रमुख शासकमध्ये महाराजा गंगा सिंह (बीकानेर राज्य) उल्लेखनीय थिए। उनको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि सन् १९२७ मा गङ्गा नहर आयोजनाको सम्पन्नता थियो।[८]
राजस्थानका महत्वपूर्ण स्थापत्य कृतिहरूमध्ये जंतर मंतर, दिलवारा मन्दिरहरू, लेक प्यालेस रिसोर्ट, जयपुर सिटी प्यालेस, उदयपुर सिटी प्यालेस, चित्तौडगढ किल्ला, जैसलमेर हवेलीहरू तथा कुम्भलगढ (भारतको महान पर्खाल भनेर चिनिने) प्रमुख छन्।
ब्रिटिशहरूले राजस्थानका शासकहरूसँग विभिन्न सन्धिहरू गरे र स्थानीय शासकहरूलाई आफ्ना सहयोगी बनाए, जसलाई आफ्ना देशी रियासतहरूमा शासन गर्न अनुमति दिइयो। यस अवधिमा अनिकाल तथा आर्थिक शोषण देखिएको थियो। राजपूताना एजेन्सी ब्रिटिश भारत साम्राज्यको एउटा प्रशासनिक इकाई थियो, जसले राजपूतानाका विभिन्न देशी राज्यहरूको व्यवस्थापन गर्थ्यो।[९]
भारतीय स्वतन्त्रता पछि सन् १९४७ मा राजपूतानाका विभिन्न देशी राज्यहरू सात चरणमा एकीकृत भई १ नोभेम्बर १९५६ मा वर्तमान राजस्थान राज्यको निर्माण भयो।
राजस्थानको इतिहासको कालविभाजन
[सम्पादन | स्रोत सम्पादन]
- पूर्व–ऐतिहासिक अवधि (पाषाण युग)
- प्रारम्भिक पाषाण युग (करिब ईसा पूर्व १०,००,००० – १,००,०००)
- मध्य पाषाण युग (करिब ईसा पूर्व १,००,००० – ४०,०००)
- उत्तर पाषाण युग (करिब ईसा पूर्व ४०,००० – ८,०००)
- नवपाषाण युग (करिब ईसा पूर्व ८,००० – ५,०००)
- प्रोटो–ऐतिहासिक अवधि (करिब ईसा पूर्व ५००० – १५००)
- ताम्रपाषाण युग (करिब ईसा पूर्व ५००० – ३०००)
- काँस्य युग (करिब ईसा पूर्व ३००० – १५००)
- लौह युग तथा प्राचीन अवधि (करिब ईसा पूर्व १५०० – ३००)
- वैदिक काल (करिब ईसा पूर्व १५०० – ६००)
- महाजनपद तथा जनजातीय राज्यहरू (करिब ईसा पूर्व ६०० – ३००)
- यस अवधिमा राजस्थानमा शिवि, सल्व, मालव लगायतका राज्यहरूले शासन गरेका थिए। यी राज्यहरू पछि मौर्य साम्राज्य अन्तर्गत पनि रहेका थिए।
- शास्त्रीय अवधि (करिब ईसा पूर्व ३०० – ५५० ई.)
- यस अवधिमा धेरै जनजातीय राज्यहरूले कुषाण साम्राज्य तथा गुप्त साम्राज्य अन्तर्गत स्वतन्त्र रूपमा शासन गरेका थिए।
- प्रारम्भिक मध्यकालीन अवधि (करिब ५५० – १००० ई.)
- यस अवधिलाई "राजपूत काल" पनि भनिन्छ, किनभने यस समयमा धेरै राजपूत वंश तथा राज्यहरूको उदय भएको थियो।
- उत्तर मध्यकालीन अवधि (करिब १००० – १५६८ ई.)
- यस अवधिमा राजपूत राज्यहरूले मुस्लिम विस्तार विरुद्ध संघर्ष तथा प्रतिरोध गरेका थिए।
- आधुनिक अवधि (करिब १५६८ – १९४७ ई.)
- मुगल आक्रमणहरू तथा तिनको विरुद्ध प्रतिरोध (करिब १५६८ – १७२०)
- मराठा प्रभाव (करिब १७२० – १८१७)
- राजपूतानाका देशी रियासतहरू ब्रिटिश साम्राज्य अन्तर्गत (करिब १८१७ – १९४७)
- स्वतन्त्रतापछि अवधि (करिब १९४७ पछाडि)
- राजस्थानको एकीकरण (करिब १९४८ – १९५६)
प्रोटो–ऐतिहासिक अवधि (करिब ईसा पूर्व ५०००–१५००)
[सम्पादन | स्रोत सम्पादन]सिन्धु घाटी सभ्यता
[सम्पादन | स्रोत सम्पादन]
सिन्धु–सरस्वती सभ्यता, अथवा सिन्धु घाटी सभ्यता, काँस्य युगको एउटा सभ्यता थियो, जुन भारतको उत्तर–पश्चिमी क्षेत्रमा विकसित भएको थियो। यो सभ्यता करिब ईसा पूर्व ३३०० देखि १३०० सम्म कायम रह्यो, र यसको परिपक्व अवस्था करिब ईसा पूर्व २६०० देखि १९०० सम्म थियो।
.png)
- बारोर (श्रीगंगानगर) र करणपुरा (हनुमानगढ) राजस्थानका प्रमुख सिन्धु घाटी सभ्यता स्थलहरू हुन्।
कालिबङ्गन सभ्यता
[सम्पादन | स्रोत सम्पादन]कालिबङ्गन तहसिल पिलिबङ्गनमा अवस्थित एक सहर हो, जुन हनुमानगढ जिल्लामा पर्छ। यसलाई दृषद्वती र सरस्वती नदीको संगममा बनेको भू–त्रिकोण क्षेत्रमा स्थापित भएको मानिन्छ। यस स्थलमा सिन्धु घाटी सभ्यताको प्रागैतिहासिक तथा पूर्व–मौर्यकालीन स्वरूप पहिलो पटक लुइजी पियो टेस्सितोरीद्वारा पहिचान गरिएको थियो। कालिबङ्गनको उत्खनन प्रतिवेदन उत्खनन सम्पन्न भएको ३४ वर्षपछि, सन् २००३ मा भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षणद्वारा पूर्ण रूपमा प्रकाशित गरिएको थियो।
उक्त प्रतिवेदनले कालिबङ्गनलाई सिन्धु घाटी सभ्यताको एक प्रमुख प्रादेशिक राजधानी भएको निष्कर्ष निकालेको छ। कालिबङ्गन यसको विशिष्ट “अग्नि वेदीहरू” तथा विश्वकै सबैभन्दा प्राचीन प्रमाणित “जोतेको खेत” का लागि प्रसिद्ध छ। करिब ईसा पूर्व २९०० तिर कालिबङ्गन क्षेत्र योजनाबद्ध सहरको रूपमा विकसित भएको थियो।
कालिबङ्गनको प्रागैतिहासिक स्थल लुइजी पियो टेस्सितोरी (१८८७–१९१९), एक इटालियन इन्डोलोजिस्ट, द्वारा पत्ता लगाइएको थियो। उनी प्राचीन भारतीय ग्रन्थहरूको अध्ययन गरिरहेका थिए र उक्त क्षेत्रमा रहेका भग्नावशेषहरूको स्वरूपबाट अचम्मित भएका थिए। त्यसपछि उनले जोन मार्शल (भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण)सँग सहयोग मागेका थिए।
उत्खननले अप्रत्याशित रूपमा दुई तहका संस्कृतिहरू उजागर गर्यो, जसमा माथिल्लो तह (कालिबङ्गन I) हरप्पा संस्कृतिसँग सम्बन्धित छ, जसमा सहरको जालीनुमा संरचना देखिन्छ। तल्लो तह (कालिबङ्गन II) लाई पहिले प्रि–हरप्पा भनिन्थ्यो, तर अहिले “प्रारम्भिक हरप्पा” वा “हरप्पा पूर्ववर्ती” भनेर चिनिन्छ। यस क्षेत्रका अन्य नजिकका सिन्धु सभ्यता स्थलहरूमा बालु, कुनाल, बनावली आदि पर्दछन्।[१०][११]
गणेश्वर सभ्यता
[सम्पादन | स्रोत सम्पादन]गणेश्वर तामाका खानीहरूको नजिक, सीकर–झुंझुनू क्षेत्रको खेत्री तामा बेल्टमा अवस्थित छ, जुन राजस्थानमा पर्दछ। गणेश्वर–जोधपुरा संस्कृतिका हालसम्म ८० भन्दा बढी अन्य स्थलहरू पहिचान गरिएका छन्।[१२]
यस अवधिलाई करिब ईसा पूर्व ३०००–२००० मानिएको छ। इतिहासकार रत्न चन्द्र अग्रवालका अनुसार गणेश्वरको उत्खनन सन् १९७७ मा गरिएको थियो। उत्खननबाट तामाका विभिन्न वस्तुहरू जस्तै तीरका टुप्पा, भाला, माछा मार्ने काँटा, चुरा तथा छेनीहरू फेला परेका थिए। यसका साथै माइक्रोलिथ तथा अन्य ढुंगाका उपकरणहरूको आधारमा गणेश्वर संस्कृतिलाई प्रि–हरप्पा कालसँग सम्बन्धित मानिन्छ।
गणेश्वरमा तीन सांस्कृतिक चरणहरू देखिन्छन्:
- चरण १ (ईसा पूर्व ३८००) — जसमा चर्ट (chert) उपकरण प्रयोग गर्ने शिकार तथा संकलनमा आधारित समुदायहरू थिए।
- चरण २ (ईसा पूर्व २८००) — जसमा तामाको धातु कार्य तथा पकाइएका माटाका भाँडाकुँडाको प्रारम्भ देखिन्छ।
- चरण ३ (ईसा पूर्व १८००) — जसमा विभिन्न प्रकारका माटाका भाँडाकुँडा तथा तामाका सामग्रीहरूको उत्पादन भएको पाइन्छ।[१३]
प्राचीन तथा शास्त्रीय अवधि (करिब ईसा पूर्व १५०० – ५५० ई.)
[सम्पादन | स्रोत सम्पादन]मत्स्य राज्य (करिब ईसा पूर्व १४०० – ३५०)
[सम्पादन | स्रोत सम्पादन]मत्स्य राज्य प्रारम्भिक वैदिक युगको एक जनपद थियो, जुन पछि उत्तर वैदिक कालमा विकसित भई पूर्ण राज्यको रूपमा स्थापित भयो। यो राज्य सोलस (सोह्र) महाजनपदहरू मध्ये एक थियो। यस क्षेत्रमा रहेको चित्रित धूसर मृद्भाण्ड संस्कृति (PGW) पछि करिब ईसा पूर्व ७००–५०० तिर उत्तरी कालो पालिस गरिएको मृद्भाण्ड (NBPW) संस्कृतिले स्थान लियो, जुन प्रमुख महाजनपद राज्यहरूको उदयसँग सम्बन्धित थियो (जस्तै कुरु, पाञ्चाल, मत्स्य, सुरसेन र वत्स)।[१४]
यो राज्य केन्द्रीय भारतमा कुरु राज्य नजिक अवस्थित थियो। यसको स्थापना मत्स्य कुलका द्वैतले गरेका थिए, जो महान सम्राट उपरिचर वसुका पुत्र थिए।[१५]
भौगोलिक अवस्था
[सम्पादन | स्रोत सम्पादन].png)
केन्द्रीय मत्स्यको उत्तरतर्फ कुरु राज्य अवस्थित थियो। यक्रिल्लोमा जस्ता कुरु क्षेत्रहरू यसको पूर्वतर्फ रहेका थिए। यसको पश्चिमतर्फ सल्व राज्य र उत्तर–पश्चिमतर्फ महोत्थ अवस्थित थिए। दक्षिणतर्फ निषाद, निषध तथा कुरु राज्यका क्षेत्रहरू जस्तै नवराष्ट्र अवस्थित थिए।[१६]
इतिहास तथा कुरुक्षेत्र युद्धमा भूमिका
[सम्पादन | स्रोत सम्पादन]महाभारत युद्धमा सम्पूर्ण मत्स्य राजपरिवारले पाण्डवहरूको पक्षबाट युद्ध लडेका थिए। विराट आफ्ना भाइहरू उत्तरा र शङ्खसँग आएका थिए। श्वेता पनि दक्षिणबाट आफ्ना छोरा निर्भितासहित युद्धमा सहभागी भएका थिए।
पहिलो दिन उत्तरा शल्यसँग लड्दै मृत्यु भए। आफ्ना सौतेनी भाइको मृत्युले क्रोधित भएका श्वेताले कुरु सेनामा ठूलो विनाश मच्चाए, तर भीष्मले उनलाई वध गरे। सातौँ दिन द्रोणाचार्यले शङ्ख र निर्भितालाई मारे। पन्ध्रौँ दिन द्रोणाचार्यले विराटलाई पनि वध गरे। विराटका सबै भाइहरू पनि द्रोणाचार्यसँग लड्दा मारिए। अठारौँ दिन मध्यरातमा अश्वत्थामाले मत्स्य सेनाको बाँकी भागलाई पूर्ण रूपमा नष्ट गरिदिए।[१७]
उत्तर वैदिक कालसम्म आइपुग्दा मत्स्यहरूले कुरुहरूको दक्षिण र यमुना नदीको पश्चिममा अवस्थित राज्यमा शासन गर्थे, जसले यसलाई पाञ्चाल राज्यबाट अलग पार्थ्यो। यो क्षेत्र करिब जयपुर (राजस्थान) सँग मेल खान्छ, र यसमा सम्पूर्ण हिण्डौन, अलवर तथा भरतपुरका केही भागहरू, साथै दक्षिण हरियाणा समावेश थिए। मत्स्यको राजधानी विराटनगरी (हालको बैराट) थियो, जुन यसको संस्थापक राजा विराटको नामबाट राखिएको मानिन्छ।[१८]
मत्स्य संघ
[सम्पादन | स्रोत सम्पादन]आधुनिक कालमा अर्को युनाइटेड स्टेट्स अफ मत्स्य चार देशी रियासतहरू—भरतपुर, धौलपुर, अलवर र करौली—लाई मिलाएर सन् १९४७ देखि १९४९ सम्म अस्थायी रूपमा गठन गरिएको थियो।[१९] शोभा राम कुमावत (भारतीय राष्ट्रिय कांग्रेस) यस राज्यका पहिलो तथा अन्तिम मुख्यमन्त्री थिए, जसले १८ मार्च १९४८ देखि १५ मे १९४९ सम्म पद सम्हालेका थिए।[१९] धौलपुरका महाराजालाई यसको राजप्रमुख बनाइएको थियो।
१५ मे १९४९ मा मत्स्य संघलाई ग्रेटर राजस्थानसँग विलय गरियो,[२०] जसबाट युनाइटेड स्टेट अफ राजस्थान गठन भयो, र पछि २६ जनवरी १९५० मा यसले वर्तमान राजस्थान राज्यको रूप लियो।[१५]
प्राचीन राज्यहरू (करिब ईसा पूर्व ७०० – ५५० ई.)
[सम्पादन | स्रोत सम्पादन]
उत्तरी राजस्थान क्षेत्र
[सम्पादन | स्रोत सम्पादन]पूर्वी राजस्थान क्षेत्र
[सम्पादन | स्रोत सम्पादन]केन्द्रीय राजस्थान क्षेत्र
[सम्पादन | स्रोत सम्पादन]पश्चिमी राजस्थान क्षेत्र
[सम्पादन | स्रोत सम्पादन]दक्षिणी राजस्थान क्षेत्र
[सम्पादन | स्रोत सम्पादन]यी वीर राज्यहरूले शक, हूण लगायतका धेरै विदेशी आक्रमणकारीहरूलाई पराजित गरेका थिए।
विदेशी साम्राज्यहरूको आक्रमण (करिब १०० – ३०० ई.)
[सम्पादन | स्रोत सम्पादन]यी विदेशी साम्राज्यहरू—सत्रप, कुषाण र हूण—ले पश्चिमी र उत्तर–पूर्वी राजस्थानका केही क्षेत्रहरूमा आक्रमण गरी शासन गरे।
तिनीहरूले शिवि, अर्जुनायन, यौधेय र मालव जस्ता स्वदेशी राज्यहरूको कडा प्रतिरोधको सामना गर्नुपरेको थियो। पछि यी विदेशी साम्राज्यहरूलाई सातवाहन र गुप्तहरूले पराजित गरे।
प्रारम्भिक मध्यकालीन अवधि (करिब ५५०–१००० ई.)
[सम्पादन | स्रोत सम्पादन]गुर्जर-प्रतिहार साम्राज्य (करिब ५५०–१०३६ ई.)
[सम्पादन | स्रोत सम्पादन]गुर्जर प्रतिहार साम्राज्यले छैठौँदेखि एघारौँ शताब्दीसम्म अरब आक्रमणकारीहरूलाई अवरोधको रूपमा काम गर्यो। प्रतिहार साम्राज्यको प्रमुख उपलब्धि पश्चिमबाट हुने विदेशी आक्रमणहरूलाई सफलतापूर्वक प्रतिरोध गर्नुमा छ, जुन जुनैदका दिनहरूदेखि सुरु भएको थियो। उमैय्यद अभियानहरू भारतमा (७४०) को समयमा नागभट्ट Iको नेतृत्वमा शासकहरूको गठबन्धनले ७११ ई. मा अरबहरूलाई पराजित गरी तिनीहरूलाई सिन्धतिर फिर्ता हुन बाध्य पार्यो।[२२] इतिहासकार R. C. Majumdarले उल्लेख गर्छन् कि यसलाई अरब लेखकहरूले स्पष्ट रूपमा स्वीकार गरेका थिए। उनी थप्छन् कि भारतका इतिहासकारहरूले मुसलमान आक्रमणकारीहरूको ढिलो प्रगतिको कारणमा चकित भएका छन्, जुन उनीहरूको अन्य भागहरूमा तीव्र प्रगतिसँग तुलना गर्दा फरक छ। लगभग ३०० वर्षसम्मको अवधि भित्र अरबहरूलाई सिन्ध सीमाभन्दा अघि रोक्न प्रतिहार सेनाको शक्ति निर्णायक सावित भएको देखिन्छ।[२३]
माण्डव्यपुरका प्रतिहार (करिब ५५०–८६० ई.)
[सम्पादन | स्रोत सम्पादन]माण्डव्यपुरका प्रतिहारहरू (Pratīhāras of Māṇḍavyapura), जसलाई मन्डोरका प्रतिहार पनि भनिन्छ, भारतीय वंशका शासक थिए। उनीहरूले छैठौँदेखि नवौँ शताब्दी ई.सम्म वर्तमान राजस्थानका केही क्षेत्रहरूमा शासन गरेका थिए। उनीहरूले पहिलो पटक आफ्नो राजधानी माण्डव्यपुर (आधुनिक मन्डोर)मा स्थापना गरे, र पछि मेडन्तक (आधुनिक मेरता)बाट शासन गरे।
साम्राज्यिक प्रतिहारहरूले आफुलाई पौराणिक नायक लक्ष्मणको वंशज भएको दाबी पनि गर्थे। परिवारका प्रारम्भिक ऐतिहासिक सदस्यहरू हरिचन्द्र र उनका दोस्रो पत्नी भद्रा थिए। हरिचन्द्र ब्राह्मण थिए, भने भद्रा एक क्षत्रिय कुलकी महिला थिइन्। उनीहरूका चार छोरा थिए: भोगभट्ट, कक्का, रज्जिला र डड्डा। यी चार जनाले माण्डव्यपुरमा कब्जा गरी त्यहाँ प्राचीर निर्माण गरे।[२४] माण्डव्यपुरको विजयअघि परिवार कहाँ बस्थ्यो भन्ने थाहा छैन।[२५]
भिन्माला (कन्नौज) का प्रतिहार (करिब ७३०–१०३६)
[सम्पादन | स्रोत सम्पादन].png)
नागभट प्रथम (७३०–७६०) सम्भवतः प्रारम्भमा भिन्मालाका चावड़ाहरूको अधीनस्थ थिए। उनले आफ्नो पहिचान चावड़ा साम्राज्यको पतनपछि पाए, जब अरबहरूले सिन्धमा आफ्नो कब्जा जमाएर आक्रमण गरे। नागभट प्रतिहार I (७३०–७५६) ले पछि मन्डोरबाट पूर्व र दक्षिणतर्फ आफ्नो नियन्त्रण विस्तार गरे, मालवालाई ग्वालियर र गुजरातको भरुच बन्दरगाहसम्म विजय गरे। उनले आफ्नो राजधानी अवन्ती (मालवा) मा स्थापना गरे र अरबहरूको विस्तारलाई रोके। ७३८ ई. मा राजस्थान युद्धमा नागभटले प्रतिहारहरूको गठबन्धनको नेतृत्व गर्दै मुस्लिम अरबहरूलाई हराए, जसले पूर्वी पश्चिमी एशिया र ईरानमा विजय प्रगति गर्दै थिए।
अरब इतिहासकार सुलैमानले ८५१ ई. मा प्रतिहारहरूको सेना वर्णन गर्दा भन्छन्, "गुर्जरका शासकले धेरै सेना राखेका छन् र भारतका अरू कुनै शासकसँग यति उत्कृष्ट अश्वदलों छैन। उनी अरबहरूको विरोधी छन्, तर अरब शासकलाई सबैभन्दा महान् शासकको रूपमा स्वीकार गर्छन्। भारतका राजाहरूमध्ये उनी इस्लामी धर्मको सबैभन्दा ठूलो विरोधी हुन्। उनका धन र उँट तथा घोडा धेरै छन्।"[२६]
मिहिर भोज वंशका सबैभन्दा महान् शासक थिए। उनका अधीनता मानिने विजय भएका क्षेत्रहरूमा त्रावानी, वल्ला, माड़ा, आर्य, गुजरात्र, लाटा पर्वर्त र चंदेलाहरू (बुन्देलखण्ड) समावेश थिए। भोजको दौलतपुरा–दौसा शिलालेख (८४३ ई.) ले दौसा क्षेत्रको उनको शासन पुष्टि गर्छ। अर्को शिलालेखमा उल्लेख छ, "भोजका क्षेत्रहरू सतलज नदीको पूर्वसम्म फैलिएका थिए।"
महमु्द अफ़ घज़नीले १०१८ ई. मा कन्नौज कब्जा गरे र प्रतिहार शासक राजपाल भागे। पछि उनलाई विद्याधरले कब्जा गरी मारिदिए।[२७][२८] चंदेला शासकले राजपालको छोरा त्रिलोचनपालालाई प्रॉक्सी राजा बनाए। कन्नौजका अन्तिम गुर्जर-प्रतिहार शासक जसपालको १०३६ ई. मा निधन भयो।
प्रतिहार कला
[सम्पादन | स्रोत सम्पादन]गुर्जर-प्रतिहार युगबाट वास्तुकला, मूर्तिकलाहरू र उकेरा प्यानलहरूका उल्लेखनीय उदाहरणहरू पाइन्छन्।[२९] उनीहरूको मन्दिरहरू खुला मण्डप शैलीमा निर्माण गरिएका थिए। सबैभन्दा प्रख्यात गुर्जर-प्रतिहार शैलीको वास्तुकला मध्ये एक Khajuraho हो, जुन तिनका अधीनस्थ चंदेलाहरूले बुन्देलखण्डमा निर्माण गरेका थिए।
- मāरु-गुर्जर वास्तुकला
Māru-Gurjara architecture गुर्जर-प्रतिहार साम्राज्यको समयमा विकसित भयो।
- महावीर जैन मन्दिर, ओसियन
Mahavira Jain temple, Osian ७८३ ई. मा निर्माण गरिएको थियो,[३०] जसले पश्चिम भारतको सबैभन्दा पुरानो बाँचेको जैन मन्दिरको रूपमा चिनिन्छ।
- बारोली मन्दिर समूह
बारोली मन्दिर समूह आठ मन्दिरहरू समावेश गर्दछ, जुन प्रतिहारहरूले निर्मित गरेका थिए र एउटा पर्खालले घेरिएको परिसरमा स्थित छन्।[३१]
अन्य प्रतिहार शाखाहरू
[सम्पादन | स्रोत सम्पादन]- बड्डोच शाखा (स. ६००–७००)
जानिएका बड्डोच शासकहरू:
- धड्डा १ (६००–६२७)
- धड्डा २ (६२७–६५५)
- जयभट्ट (६५५–७००)
- राजोगढ़ शाखा
बड़ेगुजरहरू राजोगढ़का शासक थिए:
- Parmeshver Manthandev (८८५–९१५)
पर्मेश्वर मन्थानदेवपछि कुनै अभिलेख उपलब्ध छैन।
मेवाड़ राज्य (स. ५६६–१९४८ ई.)
[सम्पादन | स्रोत सम्पादन]गुहिला वंश (स. ५६६–१३०३ ई.)
[सम्पादन | स्रोत सम्पादन]
गुहिला वंशले वर्तमान राजस्थान राज्यको मेदापट्ट क्षेत्र (आधुनिक मेवाड़) शासन गरेको थियो। छैठौं शताब्दीमा, वर्तमान राजस्थानमा तीन फरक गुहिला वंशहरूको शासनको प्रमाण पाइन्छ:
सातौं शताब्दीको अभिलेख अनुसार यीमध्ये कुनै पनि वंशले प्रतिष्ठित उत्पत्ति दावी गरेको थिएन। गुहिला वंशका धवगर्ता वंशले स्पष्ट रूपमा मोरी (पछी मौर्य) राजाहरूलाई अधीनस्थको रूपमा उल्लेख गरेको छ। अन्य दुई वंशका प्रारम्भिक राजा पनि अधीनस्थताको सङ्केत गर्ने शीर्षक प्रयोग गर्थे। दशौं शताब्दी सम्ममा, नागदा-अहरका गुहिला वंश मात्र बाँचेका थिए। यस समयमा तिनीहरूको राजनीतिक स्थिति उच्च भएको र गुहिला राजाहरूले Maharajadhiraja जस्ता उच्च शाही शीर्षक ग्रहण गरेका थिए।
यस समयमा, वंशले प्रतिष्ठित उत्पत्ति दाबी गर्न थालेको थियो, र यसले यसको संस्थापक गुहदत्तलाई महादेव (ब्राह्मण) भनेको, जो आनन्दपुर (आधुनिक Vadnagar) बाट सरेको थियो भनी दाबी गरे।
बादका बर्दिक कथा अनुसार, वंशको संस्थापक गुहादित्य Vallabhi का Maitraka शासक शिलादित्यका पुत्र भएको दाबी गरिएको छ, तर यसलाई ऐतिहासिक प्रमाणले समर्थन गर्दैन।
९७७ ई. को अतपुर शिलालेख र १०८३ ई. को कद्मल शिलालेख अनुसार गुहदत्तको उत्तराधिकारी भोजा थियो, जसले Eklingji मा एक ट्याङ्क निर्माण गराए। १२८५ ई. को अचलेश्वर शिलालेखले उनलाई विष्णुका भक्तको रूपमा वर्णन गरेको छ। भोजाको उत्तराधिकारी महेन्द्र र नागादित्य थिए। बर्दिक कथाले भन्छ कि नागादित्य भिलसँगको युद्धमा मरे।
नागादित्यको उत्तराधिकारी शिलादित्यले परिवारको राजनीतिक स्थिति उल्लेखनीय रूपमा बढाए, जुन उनको ६४६ ई. को सामोली शिलालेख र उनका उत्तराधिकारीहरूको अभिलेखहरूबाट स्पष्ट हुन्छ। आर. वी. सोमानीले अनुमान गरेका छन् कि जावर मा ताम्र र जिंक खानी उनको शासनकालमा उत्खनन गरिएका थिए, जसले राज्यको आर्थिक समृद्धि धेरै बढाएको थियो। महेन्द्रको उत्तराधिकारी कलाभोजा थिए, जसलाई धेरै इतिहासकारले Bappa Rawal सँग पहिचान गरेका छन्।
१२औं शताब्दी मध्यमा, वंश दुई शाखामा विभाजित भयो। वरिष्ठ शाखा (जसका शासकलाई पछि 'Rawal' भनिन्थ्यो) चित्तौडगढबाट शासन गर्थे र दिल्ली सुल्तानको आक्रमणमा Ratnasimhaको पराजयसँग समाप्त भयो। जूनियर शाखा सेसोदा बाट शासन गर्थे, Rana शीर्षक प्रयोग गर्थे र पछि सिसोदिया राजपूत वंशको उदय भयो।
गुहिला वंशको शाखा विभाजन
[सम्पादन | स्रोत सम्पादन]रानासिंह (११५८ ई.) को शासनकालमा, गुहिला वंश दुई शाखामा विभाजित भयो।[३२] विभाजन पछि Rawal शाखाले ११६५–१३०३ ई. सम्म शासन गर्यो।
सिसोदिया वंश (स. १३२६–१९४८ ई.)
[सम्पादन | स्रोत सम्पादन]सिसोदिया वंशले आफ्नो वंशावलीलाई १२औं शताब्दीका गुहिला राजा रानासिंहको पुत्र राहापा संग जोड्दछ। मुख्य गुहिला वंशको अन्त्य खालजी वंशसँगको चित्तौडगढको युद्धमा पराजयपछि भयो। १३२६ ई. मा Rana Hammir, जसले उक्त वंशको एक कनिष्ठ शाखा प्रतिनिधित्व गर्थे, क्षेत्र पुनः कब्जा गरे, वंश पुनर्स्थापना गरे र सिसोदिया वंशको संस्थापक बने। यस वंशका सबै पछि आउने महाराणा मेवाड़का राजा सिसोदिया वंशका सदस्य थिए। सिसोदियाहरूले पूर्व गुहिला राजधानी चित्तौड़मा आफ्नो नियन्त्रण पुनः स्थापित गरे।[३३][३४][३५]
सिसोदिया वंशका प्रमुख शासकहरूमा Rana Hammir (१३२६–१३६४), राणा कुम्भ (१४३३–१४६८), Rana Sanga (१५०८–१५२८) र राणा प्रताप (१५७२–१५९७) पर्छन्। Bhonsle वंश, जसका सदस्य मराठा साम्राज्यका संस्थापक Shivaji थिए, पनि सिसोदिया परिवारको शाखाबाट उत्पत्ति दाबी गर्छन्।[३६] त्यस्तै, Rana dynasty अफ Nepal ले पनि मेवाड़का रानासँग आफ्नो वंश जोडेको दाबी गरेको छ।[३७]
जैसलमेरको भाटी वंश (स. ६००–१९४९ ई.)
[सम्पादन | स्रोत सम्पादन]भाटी वंशको उद्गम Bhatner बाट भएको हो र यसले उक्त क्षेत्रमा शासन स्थापना गर्यो। Jaisalmer का महाराजाहरू आफ्नो वंशावली Jaitsimha मार्फत जोडी रहेको दाबी गर्छन्, जो ९औं शताब्दीका Bhati कुलका शासक थिए। उनी Deoraj, प्रसिद्ध Yaduvanshi Bhati राजपूत राजकुमार, का उत्तराधिकारी हुन्। यस वंशसँगै "Rawal" उपाधि सुरु भयो। "Rawal" को अर्थ "राजपरिवारको सदस्य" हो।[३८]
राज्यको स्थापना
[सम्पादन | स्रोत सम्पादन].svg)
कथा अनुसार, देओराजले छिमेकी मुख्यको छोरीसँग विवाह गर्ने योजना बनाएका थिए। तर देओराजका बुबा र ८०० जना परिवार तथा अनुयायीहरू विवाह समारोहमा आकस्मिक रूपमा आक्रमणमा परे र मारे गए। देओराज एक ब्राह्मण योगीको सहयोगले भाग्न सफल भए, जसले राजकुमारलाई आफूसँगैको ब्राह्मणको रूपमा लुकायो। जब देओराजको खोजीमा आएका छिमेकी मुख्यका अनुयायीहरू भेट भए, ब्राह्मणले उनीहरूलाई विश्वस्त पार्नुभयो कि देओराज पनि ब्राह्मण हुन्, किनकि उनले एउटै थालबाट खानुभयो—कुनै पनि ब्राह्मण अरू जातिका मानिससँग यस्तो काम गर्दैन। यसरी देओराज र बाँकी बाँचेका वंशजहरूले आफ्नो सामर्थ्य पुनःस्थापित गरे र पछि उनले Derawarको किल्ला बनाएका थिए।[३९]
देओराजले पछि Laudrava (आजको Jaisalmerको करिब १५ किमी दक्षिण-पूर्व) अर्को राजपूत वंशबाट कब्जा गरेर आफ्नो राजधानी बनाएका थिए।[३९]
भाटीको मुख्य प्रतिस्पर्धी Rथोर वंशहरू थिए, जो Jodhpur र Bikanerमा थिए। उनीहरूले fort र पानीको ठाउँहरूको लागि लडाइँ गर्थे, किनकि प्रारम्भिक कालदेखि नै जैसलमेर क्षेत्र ऊँट कारवाँ व्यापार मार्गले छिचोलिएको थियो, जसले उत्तर भारत र मध्य एशियालाई Gujaratको अरब सागर तटीय बन्दरगाहसँग जोड्थ्यो र त्यसपछि Persia, अरब र Egyptसम्म पुग्थ्यो। यसको स्थानले जैसलमेरलाई व्यापारमा कर लगाउन र रणनीतिक रूपमा उपयुक्त बनाएको थियो।[४०]
भाटी शासकहरूले मूलतः अफगानिस्तानका भागहरूमा शासन गरेका थिए; उनीहरूको पूर्वज रावल गजलाई Gajni शहरको संस्थापक मानिन्छ। जेम्स टोडका अनुसार यो आधुनिक Ghazni हो भने, कन्निङ्गह्याम यसलाई आधुनिक Rawalpindi ठान्दछन्। उनका उत्तराधिकारी रावल सालिवाहनलाई Sialkot शहरको संस्थापक मानिन्छ र उनले यसलाई आफ्नो नयाँ राजधानी बनाएका थिए। सालिवाहनले ७८ ई.मा कहरोरमा Saka Scythiansलाई पराजित गरे र Saka-ari (साकासँगको शत्रु) उपाधि ग्रहण गरे। सालिवाहनका नाति रावल भाटीले छिमेकी क्षेत्रहरूमा विजय प्राप्त गरे। भाटी वंशको नाम यहीँबाट आएको हो।[४१]
देरावर किल्ला
[सम्पादन | स्रोत सम्पादन]Derawar fort पहिलो पटक ९औँ शताब्दीमा राय जज्जा भुट्टा, Bhati वंशका हिन्दू राजपूत शासकले निर्माण गरेका थिए,[४२] यो Jaisalmer र Bahawalpurका राजा Rawal Deoraj Bhatiलाई श्रद्धास्वरूप समर्पित गरिएको थियो।[४३][४४]
किल्लालाई सुरुमा Dera Rawal भनेर चिनिन्थ्यो, पछि Dera Rawar भनिन थाल्यो र समयसँगै यसको उच्चारण बदलिँदै आजको नाम Derawarमा परिणत भयो।[४४]
मध्यकालीन अवधि
[सम्पादन | स्रोत सम्पादन]वर्ष 1156 मा, Rawal Jaisal ले आफ्नै नामबाट नयाँ राजधानी स्थापना गरे, जुन माटोको किल्ला थियो र त्यसलाई Jaisalmer नाम दिए।
Jaisalmerको पहिलो Jauhar 1294 मा भएको थियो, जब दिल्लीका तुर्किक शासक Alauddin Khaljiको शासनकालमा यो घटना घट्यो। यसको कारण भाटीहरूले ३००० घोडा र खच्चरमा सारिएको विशाल खजाना क्याराभानमा हमला गर्नु थियो।[४५]
जैसलमेरको रियासत
[सम्पादन | स्रोत सम्पादन]
वर्ष 1818 मा, जैसलमेरका रावलहरूले ब्रिटिशसँग सम्झौता गरे र यसले राजपरम्पराको सुनिश्चितता प्रदान गर्यो। जैसलमेर ब्रिटिशसँग सम्झौता गर्ने अन्तिम राजपूत राज्यहरूमध्ये एक थियो। 1829 मा जैसलमेरले बीकानेरसँगको युद्ध टार्न ब्रिटिश सेवाहरूको सहारा लिनु पर्यो, र 10 वर्ष पछि 1839 मा पहिलो अंग्लो-अफगान युद्धका लागि ब्रिटिशलाई बोलाउनु पर्यो।[४६]
चौहान वंश (स. 650–1315 ई.)
[सम्पादन | स्रोत सम्पादन]Chauhan dynasty वा Chahamana dynasty एक महान शक्ति थियो जसले 6औं देखि 12औं शताब्दीसम्म शासन गरेको थियो, करिब 400 वर्षभन्दा बढी समय शासन गर्दै।
चौहान राजवंश राजपूत वंशमा पर्छ र यसले आधुनिक Rajasthan, Haryana, Madhya Pradesh र Delhi का भागहरूमा शासन गरेको थियो। उनीहरूले मातृभूमिको रक्षा गर्न आफ्ना सम्पत्ति र जीवनसमेत बलिदान गरेका थिए।
चाहमनहरूलाई चार Agnivanshi राजपूत वंशहरूमध्ये राखिएको छ, जसका पूर्वजहरू भनिन्छ कि Agnikund (हवन) बाट उत्पन्न भएका थिए। यस कथालाई सबैभन्दा पहिले 16औं शताब्दीको Prithviraj Raso का संस्करणहरूले उल्लेख गरेका छन्।
चौहान वंशसँग सम्बन्धित शासन गर्ने वंशहरूमा समावेश छन्:
- Chahamanas of Shakambhari (चौहान, Ajmer)
- Chahamanas of Naddula (चौहान, Nadol)
- Chahamanas of Jalor (चौहान, Jalore); नाडुलाको शाखाबाट छुटेको
- Chahamanas of Ranastambhapura (चौहान, Ranthambore); शाकम्भरी शाखाबाट छुटेको
- Chahamanas of Lata
- Chahamanas of Dholpur
- Chahamanas of Partabgarh
चौहान वंशको वंशजले शासन गर्ने रियासतहरूमा समावेश छन्:[४७]
शाकम्भरीका चहमान (सन् ६५०–११९४ ई)
[सम्पादन | स्रोत सम्पादन]शाकम्भरीका चहमान (IAST: Cāhamāna), सामान्यतया साम्भरका चौहानहरू भनेर चिनिने, एक वंश थियो जसले आजको Rajasthan र यसका छिमेकी क्षेत्रहरूमा ६औं शताब्दी देखि १२औं शताब्दी सम्म शासन गरेको थियो। उनीहरूले शासन गरेको क्षेत्रलाई Sapadalaksha भनेर चिनिन्थ्यो। उनीहरू चहमान (चौहान) वंशको सबैभन्दा प्रमुख शासन गर्ने परिवार थिए, र मध्यकालीन कथाहरूमा अग्निवंशी राजपूतहरूको रूपमा वर्गीकृत गरिएका छन्।
चहमानहरूले सुरुमा आफ्नो राजधानी शाकम्भरी (आजको साम्भर ताल नगर) मा राखेका थिए। १०औं शताब्दी सम्म उनीहरू प्रतिहार अधीनस्थ (वास्सल)को रूपमा शासन गर्थे। प्रतिहार शक्ति त्रिपक्षीय संघर्ष पछि कमजोर भएपछि, चहमान शासक Simharaja ले महाराजाधिराज उपाधि ग्रहण गरे। १२औं शताब्दीको शुरुवातमा, Ajayaraja II ले राज्यको राजधानी Ajayameru (आधुनिक Ajmer) मा सार्यो। यस कारण, चहमान शासकहरूलाई अजमेरका चौहानहरू पनि भनिन्छ।
क्षेत्र
[सम्पादन | स्रोत सम्पादन]चहमानहरूको क्षेत्र विस्तार हुँदै जाँदा, उनीहरूले शासन गरेको सम्पूर्ण भूभागलाई Sapadalaksha वा Jangladesh भनेर चिनिन थाल्यो।[४८] यसमा पछि चहमानहरूले बनाएका राजधानीहरू अजयमेरु (Ajmer) र शाकम्भरी (Sambhar) पनि समावेश थिए।[४९] यो शब्द चहमानहरूले कब्जा गरेको फराकिलो क्षेत्रलाई जनाउन पनि प्रयोग हुन थाल्यो। प्रारम्भिक मध्यकालीन भारतीय शिलालेखहरू र समकालीन मुस्लिम इतिहासकारहरूको लेखन अनुसार, निम्न शहरहरू पनि Sapadalaksha मा समावेश थिए: Hansi (हालको Haryana), Mandore (हालको Marwar क्षेत्र), र Mandalgarh (हालको Mewar क्षेत्र)।[५०]
इतिहास
[सम्पादन | स्रोत सम्पादन]
सर्वप्रथम ऐतिहासिक चहमान राजा ६औं शताब्दीका शासक वासुदेव हुन्।
Ajmerमा रहेको Ana Sagar ताल चहमान शासक Arnoraja ले बनाएका थिए। पछिल्ला चहमान शासकहरूले विभिन्न Ghaznavid आक्रमणको सामना गर्नु परेको थियो। Ajayaraja II (शासन: सन् १११०–११३५) ले एक गजनवी आक्रमण नष्ट गरे र पारमारा राजा Naravarman लाई पनि पराजित गरे। उनले राजधानी शाकम्भरीबाट अजयमेरु (अजयमेरु) सरेको थिए, जुन शहर उनले स्थापना गरेका वा ठूलो मात्रामा विस्तार गरेका थिए।[५१]
उनका उत्तराधिकारी अरनोराजाले टोमरा क्षेत्रमा आक्रमण गरे र गजनवी आक्रमणलाई पनि विफल बनाए। तर, उनले गुजरातका चालुक्य शासक Jayasimha Siddharaja र कुमारपाला विरुद्धमा केही असफलता भोगे र अन्ततः आफ्नै पुत्र जगदेव द्वारा मारिए।[५२]
अरनोराजाका कान्छा पुत्र Vigraharaja IV ले चहमान क्षेत्रहरूलाई व्यापक रूपमा विस्तार गरे र Delhi टोमरा वंशबाट कब्जा गरे। वंशको सबैभन्दा प्रसिद्ध शासक सोमेश्वरका पुत्र Prithviraja III वा Prithviraj Chauhan हुन्। उनले धेरै छिमेकी राजा पराजित गरे, जसमध्ये ११८२–८३ मा Chandela शासक Paramardi पनि थिए, यद्यपि चन्देला क्षेत्र आफ्नो साम्राज्यमा समाहित गर्न सकिएन।[५३]
सन् ११९१ मा उनले first Battle of Tarain मा Muhammad of Ghor लाई पराजित गरे। तर अर्को वर्ष दोस्रो Battle of Tarain मा पराजित भए र अन्ततः मारिए।[५४]
.jpg)
मोहम्मद अफ घोरले प्रिथ्वीराजका पुत्र Govindaraja IV लाई अधीनस्थ शासकको रूपमा नियुक्त गरे। प्रिथ्वीराजका भाई Hariraja ले उनलाई पदच्युत गरेर आफ्नो पूर्वजको केही भाग पुनः कब्जा गरे। ११९४ मा हरिराज घोरिदहरूले पराजित भए। गोविंदराजलाई घोरिदहरूले रानथम्भोर को जागीर दिए। त्यहाँ उनले वंशको नयाँ शाखा स्थापना गरे।[५५]
सांस्कृतिक उपलब्धिहरू
[सम्पादन | स्रोत सम्पादन]
चहमान शासकहरूले थुप्रै हिन्दू मन्दिरहरूको निर्माण गराएका थिए, जसमध्ये धेरै Prithviraja III को पराजय पछि Ghurid आक्रमणकारीहरूले नष्ट गरेका थिए।[५६]
धेरै चहमान शासकहरूले हर्षनाथ मन्दिरको निर्माणमा योगदान दिएका थिए, सम्भवत: यसलाई Govindaraja I ले प्रायोजन गरेका थिए।[५७] Prithviraja Vijaya अनुसार:
- Simharaja ले Pushkarमा ठूलो शिव मन्दिर निर्माण गरेका थिए।[५८]
- चमुण्डराजा ले नारापुरा (हालको Narwar, Ajmer district) मा Vishnu मन्दिर निर्माण गरेका थिए।[५९]
- Prithviraja I ले Somnath temple जाने मार्गमा तीर्थयात्रीहरूको लागि भोजन वितरण केन्द्र (anna-satra) बनाएका थिए।[६०]
- सोमेश्वर ले अजयमेरुमा पाँच मन्दिरसमेत गरी धेरै मन्दिरहरूको निर्माण गरेका थिए।[६१][६२]
Vigraharaja IV कला र साहित्यप्रति आफ्नो संरक्षणका लागि प्रसिद्ध थिए, र उनले स्वयं Harikeli Nataka नाटक पनि रचना गरेका थिए। उनको शासनकालमा निर्माण गरिएको संरचना पछि Adhai Din Ka Jhonpra मस्जिदमा रूपान्तरण गरिएको थियो।[६३]
नाडुलाको चहमान वंश (सन् ९५०–११९७)
[सम्पादन | स्रोत सम्पादन]
नाडुलाका चहमान, जसलाई नडोलका चौहान पनि भनिन्छ, भारतको एक प्रसिद्ध राजवंश थियो। उनीहरूले १०औं देखि १२औं शताब्दीको बीचमा आफ्नो राजधानी Naddula (हालको Nadol, Rajasthan) वरिपरि रहेको Marwar क्षेत्रको शासन गरेका थिए।
नाडुलाका चहमानहरू Chahamanas of Shakambhari का शाखा थिए। यस वंशका संस्थापक लक्ष्मण (अथवा राव लखा) १०औं शताब्दीका शाकम्भरी शासक Vakpatiraja I का पुत्र थिए। उनका भाई Simharaja ले पिताको निधन पछि शाकम्भरीको सिंहासन सम्हाले।[६४]
आगामी शासकहरूले छिमेकी राज्यहरू जस्तै परमार (Malwa)का राजा, Chaulukyaहरू, र Ghaznavids विरुद्ध युद्ध लडेका थिए।[६५] अन्तिम शासक जयतसिंह सम्भवत: सन् ११९७ मा Qutb al-Din Aibak द्वारा पराजित भएका थिए।[६६]
जलोरका चहमान वंश (सन् ११६०–१३११)
[सम्पादन | स्रोत सम्पादन]जलोरका चहमान, जसलाई जलोरका चौहान पनि भनिन्छ, भारतको एक राजवंश थियो जसले हालको Rajasthan मा रहेको Jalore क्षेत्रको शासन सन् ११६० देखि १३११ सम्म गरेको थियो। उनीहरू Chahamanas of Naddula का शाखा थिए र गुजरातका Chaulukyaहरूको अधीनस्थ शासकको रूपमा शासन गरेका थिए। छोटो समयका लागि उनीहरू स्वतन्त्र भए पनि अन्ततः Delhi Sultanateसँगको Siege of Jalore युद्धमा पराजित भए।
जलोरका चहमानहरू नाडुला शाखा का चहमान राजा अल्हाना का वंशज थिए। मूलतः Jalore Fort १२औं शताब्दीको सुरुदेखि परमारको शाखाले नियन्त्रण गरेको थियो। अल्हानाको शासनकालमा नाडुलाका चहमानहरूले यसलाई कब्जा गरे। अल्हानाका पुत्र Kirtipala ले आफ्नो पिता र भाई (केल्हाना, राजकुमार) बाट १२ गाउँहरूको जागिर प्राप्त गरे। उनले आफ्नो क्षेत्रको प्रशासन Suvarnagiri वा Sonagiri बाट चलाए, जुन पहाडमा जलोर किल्ला अवस्थित छ। यस कारणले गर्दा उनी पर्ने शाखालाई Sonagara भनिन थाल्यो।[६७]
रणस्थंभपुरका चहमान वंश (सन् ११९२–१३०१)
[सम्पादन | स्रोत सम्पादन]
रणस्थंभपुरका चहमानहरू १३औँ शताब्दीको भारतीय राजवंश थिए। उनीहरूले वर्तमान Rajasthan मा आफ्नो राजधानी रणस्थंभपुर (रणथम्भोर) वरिपरि शासन गरे। प्रारम्भमा उनीहरू Delhi Sultanate का अधीनस्थ थिए, तर पछि स्वतन्त्र शासक बने। उनीहरू Chahamanas of Shakambhari वंशका सदस्य थिए र स्थानीय राजस्थानी बर्दिक साहित्यमा 'रणथम्भोरका चौहान' भनेर चिनिन्छन्।
रणस्थंभपुरको चहमान वंशको स्थापना गोविन्दराज ले गरे, जसले ११९२ मा Ghurid का अधीनस्थ भएर शासन गर्न स्वीकारे, जब उनका पितालाई, शाकम्भरी चहमान राजा Prithviraja III लाई पराजित गरिएको थियो। गोविन्दराजका वंशजहरूले १३औँ शताब्दीमा दिल्ली सल्तनतसँग आफ्नो स्वतन्त्रता प्राप्त र गुमाउँदै गए। वंशको अन्तिम राजा हम्मिरा ले विस्तारवादी नीति अपनाए र छिमेकी केही राज्यहरूमा आक्रमण गरे। यो वंश १३०१ मा रणथम्भोरको घेराबन्दीमा दिल्ली सल्तनतका Alauddin Khaljiसँगको युद्धमा पराजित भएर समाप्त भयो।
राणा सांगा अन्तर्गत राजपूताना
[सम्पादन | स्रोत सम्पादन]
सन् १५०८ मा Rana Sanga ले आफ्ना भाइहरूसँगको लामो संघर्षपछि सिंहासन आरोहण गरे। उनी महत्वाकांक्षी राजा थिए जसअन्तर्गत मेवाड़ शक्ति र समृद्धिको शिखरमा पुगे। राणा सांगा अन्तर्गत राजपूत शक्ति उत्तर भारतमा पुनः उदयको सम्भावना राख्थ्यो।[६९]
उनले आफ्नो शासन क्षेत्र उत्तरमा सतलजदेखि दक्षिणमा नर्मदा नदीसम्म फैलाए। उनले मालवा कब्जा गरी यसमा आफ्नो नियन्त्रण स्थापना गरे र पश्चिममा सिन्धु नदीदेखि पूर्वमा बयानासम्म फैलाए। सैन्य अभियानमा उनले खटौलीको युद्धमा Ibrahim Lodhi लाई पराजित गरे र राजस्थानको ठूलो भाग स्वतन्त्र गराए। यसबाहेक उनले उत्तर प्रदेशको केही भाग जस्तै चाँदवरमा आफ्नो नियन्त्रण स्थापना गरे र त्यहाँको हिस्सा आफ्ना सहयोगी Rao Manik Chand Chauhan लाई दिए, जसले पछि खानवा युद्धमा उनको साथ दिए।[७०]
त्यसपछि राणा सांगाले धोलपुरको युद्धमा फेरि Ibrahim Lodhi विरुद्ध लडे जहाँ राजपूत महासंघ विजयी भयो। यस विजयपश्चात सांगाले मालवा कब्जा गरी Chanderi आफ्ना एक जागिरदार Medini Rai लाई प्रदान गरे। राइले मालवाको शासन चन्देरीलाई राजधानी बनाएर गरे।[७१]
सांगाले ५०,००० राजपूत सेनासहित Gujaratमा आक्रमण गरे। उनले गुजरात सुल्तानत plunder गरे र मुस्लिम सेनालाई राजधानी Ahmedabadसम्म पछ्याए। उनले उत्तर गुजरात सफलतापूर्वक जोडेर त्यहाँका एक जागिरदारलाई शासन गर्न नियुक्त गरे। यी विजयपश्चात सांगाले राजस्थान, मालवा र गुजरातको ठूलो भागमा आफ्नो प्रभुत्व स्थापित गरे।[६८] गुजरात अभियानमा राजपूतहरूले करिब २०० मसल र केही मुस्लिम शहरहरू जलाए। यस अभियानमा धेरै मुस्लिम महिलाहरूलाई बन्दी बनाएर राजस्थानका बजारमा बेचिएको थियो।[७२]
गोपीनाथ शर्मा अनुसार, यस अभियानले सांगाको प्रसिद्धि मात्र बढाएन, तर गुजरातमा राजपूतहरूको धार्मिक कट्टरताका कारण उनलाई मुस्लिमहरूको दृष्टिमा अप्रिय बनायो।[७३] यी विजयपछि उनले उत्तर भारतका धेरै राजपूत राज्यहरूलाई एकत्रित गरी Babur लाई भारतबाट हटाउने र दिल्लीमा हिन्दू शक्ति पुनःस्थापना गर्ने योजना बनाए।[७४]
सांगाले १,००,००० राजपूत सैनिकसहित बाबर विरुद्धको अभियान अघि बढाए। यो युद्ध उत्तर भारतको प्रभुत्वका लागि राजपूत र Mughalsबीच भएको थियो।[७५] तर, खानवा युद्धमा बाबरको उत्कृष्ट नेतृत्व र आधुनिक रणनीतिका कारण राजपूत महासंघ निर्णायक पराजय भोग्न बाध्य भयो। यो युद्ध First Battle of Panipat भन्दा ऐतिहासिक र घटनापूर्ण मानिन्छ, जसले भारतमा मुगल शासन दृढ बनायो र पुनः उदाउँदो राजपूत शक्तिलाई समाप्त गर्यो। युद्धमा पहिलो पटक cannons, matchlocks, swivel guns र mortars को प्रयोग व्यापक रूपमा भयो।[७६]
यो युद्ध मध्यकालीन भारतमा अन्तिमपटक राजपूतहरू विदेशी आक्रमणकारीविरुद्ध एकजुट भएको समय हो। यद्यपि सही क्षतिवृत्तिहरू अज्ञात छन्, अनुमान गरिएको छ कि सबै राजपूत घरानाले आफ्नो धेरै विश्वासपात्र सहयोगी गुमाए।[७७]
राणा सांगा युद्धभूमिबाट बेहोस अवस्थामा आफ्ना जागिरदार Prithviraj Singh I (जयपुर) र Maldeo Rathore (मारवाड़) द्वारा उद्धार गरिए। चेतना फर्केपछि उनले शपथ गरे कि बाबरलाई पराजित नगरी र दिल्ली कब्जा नगरी चित्तौड़ फर्किने छैनन्। उनले पागडी नलगाउने र टाउकोमा कपडा ओढ्ने परम्परा अपनाए।[७८]
बाबरविरुद्ध अर्को युद्ध तयारी गर्दा आफ्नै राजदारहरूले उनलाई विष दिए, जसले अर्को युद्धको विरोध गरेका थिए। उनी सन् १५२८ को जनवरीमा Kalpiमा निधन भए।[७९]
पराजयपछि उनका जागिरदार Medini Rai चन्देरीको युद्धमा बाबरसँग पराजित भए र उनका राजधानी चन्देरी बाबरले कब्जा गरे। मल्लिका र बालबालिका आत्मदाह गरेर आफ्नो सम्मान रक्षा गरे। बाबरले मालवा र चन्देरी कब्जा गरे, तर मालवा सुल्तानको वंशज अहमद शाहलाई मालवा नियन्त्रणमा दिए। यसरी बाबरले मालवामा मुस्लिम शासन पुनर्स्थापित गरे।[८०]
मेवातका खानजादा
[सम्पादन | स्रोत सम्पादन]
मेवात राज्य, सन् १३७२ देखि १५२७ सम्म दक्षिण एसियामा एक स्वतन्त्र राज्यको रूपमा रहेको थियो, जसको राजधानी Alwar थियो। यसलाई मेवातका खानजादाहरूले शासन गर्थे, जो राजपूताना मूलका मुस्लिम राजपूत वंशका थिए। उनीहरूको वंशावली राजा सोनपर पाल सम्म पुग्छ, जो यदुवंशी राजपूत थिए र दिल्ली सल्तनतकालमा इस्लाम स्वीकारे। खानजादाहरू सुन्नी इस्लाम मान्ने, सन् १३७२ मा Firuz Shah Tughlaq द्वारा मेवातमा वारिसीय शासकीय अधिकार स्थापित गरे। समयक्रममा उनीहरूले आफ्नो सम्पूर्ण सार्वभौमिकता स्थापित गरे र १५२७ मा शासनको अन्त्यसम्म कायम रहे।[८१][८२]
राजा हसन खान मेवाती लगभग दुई शताब्दीसम्म मेवात क्षेत्र शासन गर्ने वंशबाट आएका थिए र आफ्नो सार्वभौमिकता घोषणा गरेका थिए। Babur द्वारा 'मेवात देश'को नेता मानिएका हसन खान मेवातीले खानवा युद्धमा ५,००० सहयोगीहरूलाई नेतृत्व गर्दै Rana Sangaको राजपूत महासंघसँग बाबरविरुद्ध लडे। उनले १५औँ शताब्दीमा Alwar Fort पुनर्निर्माण पनि गरेका थिए।[८३][८४]
सैनिक अभियानमा राजा हसन खान मेवाती पहिलो पानीपत युद्धमा Ibrahim Lodiको पक्षमा बाबरविरुद्ध सामेल थिए। पराजयको बाबजुद उनले धैर्यपूर्वक Rana Sangaसँगको गठबन्धनमा रहँदै बाबरको आक्रमणको सामना गरे।
खानवा युद्धमा राजा हसन खान मेवातीले Rana Sangaको समर्थन गरे। राणा सांगा खस्दा उनले सेनापतिको झण्डा सम्हाले र १२,००० अश्वारोहीसहित शक्तिशाली आक्रमण नेतृत्व गरे। प्रारम्भमा सफल देखिए पनि, युद्धको क्रममा हसन खान मेवाती एक तोपको गोलीले गम्भीर छातीको घाउबाट मृत्यु भए। उनी वीरता र दृढताको प्रतीक बने।[८५]
खानजादा वंशमा उल्लेखनीय उपाधिहरूमा "वली-ए-मेवात" र पछि १५०५ मा हसन खान मेवातीद्वारा प्रचलित "शाह-ए-मेवात" समावेश छन्।
आधुनिक काल (सन् १५६८–१९४७)
[सम्पादन | स्रोत सम्पादन]मुघल आक्रमण र राजपूत प्रतिरोध
[सम्पादन | स्रोत सम्पादन]
१६औँ शताब्दीमा मुघल सम्राट Akbar ले राजपूताना विस्तार गरे। उनले चित्तौडगढमा घेराबन्दी गरी १५६८ मा मेवाड़ राज्यलाई पराजित गरे। त्यस्तै, रणथम्भोरमा घेराबन्दी गरी सुरजान हाडाका सेना पराजित गरे।
अकबरले राजपूत शासकहरूको विश्वास जित्न विवाहिक गठबन्धनको पनि व्यवस्था गरे। उनले स्वयं जोधा बाईसँग विवाह गरे। त्यस्तै, धेरै राजपूत युवराजहरूलाई उच्च पदमा नियुक्त गरे, जस्तै मान सिंह, जो navaratnas मध्ये एक थिए। तथापि, केही राजपूत शासकहरू अकबरको अधीनस्थता स्वीकार्न तयार थिएनन् र स्वतन्त्र रहन चाहन्थे। यस्ता दुई शासकहरू थिए उदय सिंह (मेवाड़) र Chandrasen Rathore (मारवाड़)। उनीहरूले अकबरको सर्वोच्चता स्वीकारेन् र निरन्तर युद्धमा रहे। यो संघर्ष Rana Pratap द्वारा निरन्तरता दिइयो। उनको सेना हल्दीघाटी युद्धमा अकबरको सेनासँग भिड्यो, जहाँ उनी पराजित र घाइते भए। त्यसपछि उनले १२ वर्षसम्म गुप्त जीवन विताए र समय-समयमा मुघलहरूमा आक्रमण गरे।
मध्यकालीन राजपूत चित्रकला (Rajput painting) र वास्तुकलामा (राजपूत वास्तुकला) मुघल प्रभाव देखिन्छ।
जात राज्यहरूको उदय
[सम्पादन | स्रोत सम्पादन]भरतपुर जाट राज्य (सन् १७२२–१९४८)
[सम्पादन | स्रोत सम्पादन]भरतपुर राज्य,जसलाई भरतपुर जात राज्यको रूपमा पनि चिनिन्छ, उत्तरी भारतमा हिन्दू राज्य थियो। यसलाई हिन्दू जातहरूको Sinsinwar वंशले शासन गर्थे। राजा Suraj Mal (१७५५–१७६३) को शासनकालमा राज्यको वार्षिक आम्दानी १,७५०,००,००० रुपैयाँ थियो।[८६]
भरतपुर राज्यको स्थापना Delhi, Agra र Mathura वरिपरिको क्षेत्रमा बसोबास गर्ने Jatsले मुघलहरूविरुद्ध विद्रोह गर्दा भएको थियो। राजपूत र जातबीच जमिन्दारी अधिकारमा संघर्ष पनि थियो। १६९१ सम्म, राजा राम सिन्सिनी र उनका उत्तराधिकारी Churaman मुघलको अधीनस्थ बने। राजाराम ले Akbarका अवशेष जलाएर सिँसिनीमा सानो किल्ला स्थापना गरे।[८७]
राजा सुरज मलले १२ जुन १७६१ मा Agra कब्जा गरे। उनले प्रसिद्ध मुघल स्मारक Taj Mahal का दुई चाँदीका ढोकाहरू पगालेर प्रयोग गरे। भरतपुर शासकले १७७४ सम्म आग्रा कब्जा राखे।
ढोलपुर जाट राज्य (सन् १८०६–१९४९)
[सम्पादन | स्रोत सम्पादन]पूर्वी राजस्थानमा अवस्थित ढोलपुर राज्य को स्थापना १८०६ मा Rana Kirat Singh (गोहाड) द्वारा भएको थियो। १८१८ पछि, राज्य ब्रिटिश भारतको Rajputana Agencyको अधीनस्थ भयो। रानाहरूले १९४७ सम्म शासन गरे, जब भारत स्वतन्त्र भयो र राज्य भारत संघमा विलय भयो।[८९][९०]
मराठा प्रभाव (सन् १७२०–१८१७)
[सम्पादन | स्रोत सम्पादन]१७२० देखि, Maratha Empire उत्तरतर्फ विस्तार गर्न थाल्यो, Peshwa Baji Rao Iको नेतृत्वमा।[९१] यसले मराठा साम्राज्यलाई Rajput राज्यहरूसँग सम्पर्कमा ल्यायो। केही राजपूत राज्यहरूले मराठाको अधीनस्थता स्वीकारे, केहीले प्रतिरोध गरे। होलकर र Scindhias नेतृत्वमा धेरै अभियानहरू चले।[९२]
ब्रिटिश प्रभाव (सन् १८१७–१९४७)
[सम्पादन | स्रोत सम्पादन]
ब्रिटिश इस्ट इन्डिया कम्पनी को आगमनले विभिन्न स्वतन्त्र र ऐतिहासिक राज्यहरूलाई Rajputana Agency अन्तर्गत ल्यायो। पछि यसलाई राजपूताना प्रान्त नाम दिइयो र १९४९ मा राजस्थानमा रूपान्तरण भयो।
ब्रिटिशले सन्धि गरेर अधिकांश राजपूत राज्यहरूलाई स्थानीय स्वायत्तता र मराठा तथा पिंडारी आक्रमणबाट सुरक्षा सुनिश्चित गरे। अजमेर ब्रिटिश भारतको प्रान्त भयो भने स्वतन्त्र राजपूत राज्यहरू, मुस्लिम टोंक राज्य र जात राज्यहरू (भरतपुर, ढोलपुर)लाई राजपूताना एजेन्सीमा राखियो।
१८१७–१८१८ मा ब्रिटिशले लगभग सबै राजपूत राज्यहरूसँग सन्धि गरे। यसरी राजस्थानमा ब्रिटिश शासनको आरम्भ भयो।
ब्रिटिश प्रिन्सली राज्यहरू:
- जैसलमेर राज्य
- बीकानेर राज्य
- जोधपुर राज्य
- जयपुर राज्य
- उदयपुर राज्य
- अलवर राज्य
- किशनगढ़ राज्य
- डूंगरपुर राज्य
- सिरोही राज्य
- बन्सवाड़ा राज्य
- गौड़ात-गोदवाड राज्य
- कोटा राज्य
- बुंडी राज्य
- भरतपुर राज्य
- करौली राज्य
- ढोलपुर राज्य
यी राज्यहरू १९४८ देखि १९५६ सम्म सात चरणमा विलय भई आधुनिक राजस्थान गठन गरे।
स्वतन्त्रता पश्चात् (सन् १९४७–वर्तमान)
[सम्पादन | स्रोत सम्पादन].jpg)
राजस्थानको नाम राजपूतानाका रूपमा १२औँ शताब्दीमा, घुरीड आक्रमणअघि लोकप्रिय भएको थियो। यसै समयमा राजपूत जात भारतीय सामाजिक संरचनामा अलग जातको रूपमा देखा पर्यो।[९३]
राज्य ३० मार्च १९४९ मा गठन भएको हो, जब ब्रिटीश क्राउनले अंगिकार गरेको राजपूताना भारतको प्रभुत्वमा समाहित भयो। भारतको स्वतन्त्रता पछि, राजस्थान राज्यको नाम संविधानअनुसार २६ जनवरी १९५० मा मान्यता प्राप्त भयो, पी. सत्यनारायण राव समितिको सिफारिस अनुसार।
सबैभन्दा ठूलो शहर जयपुरलाई राजधानीको रूपमा घोषणा गरियो। जयपुर सन् १७२७ मा आमेरका कच्छावा शासक जयसिंह द्वितीयले स्थापना गरेका थिए। ब्रिटिश शासनकालमा शहर जयपुर राज्यको राजधानी रह्यो। स्वतन्त्रता पश्चात् १९४७ मा जयपुर नयाँ राजस्थान राज्यको राजधानी बन्यो।[९४]
राजस्थानको एकीकरण
[सम्पादन | स्रोत सम्पादन]आजको रूपमा राजस्थान गठन गर्न सात चरण लागेका थिए।
पहिलो चरण
[सम्पादन | स्रोत सम्पादन]सन् १९४८ मार्चमा "मत्स्य संघ" गठन भयो, जसमा अलवर, भरतपुर, ढालपुर र करौली समावेश थिए।
दोस्रो चरण
[सम्पादन | स्रोत सम्पादन]२५ मार्च १९४८ मा कोटाको उमेद भवन प्यालेसमा बांसवाड़ा, बुंदी, डूंगरपुर, झालावर, किशनगढ़, कोटा, प्रतापगढ़, शाहपुरा, र टोंकका शासकहरूले भारतीय संघमा प्रवेश गरे र राजस्थानको हिस्सा बने। यसलाई पहिलो "राजस्थान संघ" पनि भनिन्छ। कोटाका भिम सिंह द्वितीयलाई पहिलो राजप्रमुख बनाइयो।
तेस्रो चरण
[सम्पादन | स्रोत सम्पादन]सन् १९४८ अप्रिलमा उदयपुरले संघमा प्रवेश गर्यो र उदयपुरका महाराणा राजप्रमुख बने। यसरी दक्षिण र दक्षिणपूर्वका राज्यहरूको एकीकरण लगभग पूरा भयो।
चौथो चरण
[सम्पादन | स्रोत सम्पादन]जयपुर, बीकानेर, जोधपुर र जैसलमेरले अझै स्वतन्त्रता राखेका थिए। सुरक्षा दृष्टिले, मरुभूमि राज्यहरूको भारतीय संघमा समावेश हुनु आवश्यक थियो। मार्च १९४९ मा यी राज्यहरूले "Instrument of Accession" मा हस्ताक्षर गरे। जयपुरका महाराजा मान सिंह द्वितीयलाई राजप्रमुख बनाइयो र जयपुर राजधानी घोषित भयो। उदयपुरका महाराणा भोपाल सिंह वरिष्ठ महाराजप्रमुख बनाइयो।
पाँचौं चरण
[सम्पादन | स्रोत सम्पादन]सन् १९४९ मा, भरतपुर, अलवर, करौली र ढालपुरको "मत्स्य संयुक्त राज्य" राजस्थानमा समाहित भयो।
छैठौं चरण
[सम्पादन | स्रोत सम्पादन]२६ जनवरी १९५० मा १८ राज्यहरू सँगै सिरोही राज्य पनि एकीकरण भए। अब अबू र दिलवारा बॉम्बे (हाल गुजरात)मा रहिरहे।
सातौं चरण
[सम्पादन | स्रोत सम्पादन]नवंबर १९५६ मा राज्य पुनर्गठन ऐन, १९५६ अनुसार, अजमेर, अबू रोड, पूर्व सिरोही राज्य, सुनल-तप्पा क्षेत्र र झालावाड़को सिरोंज उपजिला राजस्थानमा समाहित भयो। यसरी आजको राजस्थानको सीमा स्थिर भयो। राजस्थानको एकीकरण १ नोभेम्बर १९५६ मा सम्पन्न भयो।
राजस्थानको पहिलो सरकार
[सम्पादन | स्रोत सम्पादन]
गुरमुख निहाल सिंह लाई राजस्थानको पहिलो राज्यपाल नियुक्त गरियो। हीरालाल शास्त्री लाई पहिलो नामित मुख्यमन्त्री बनाइयो, जसले ७ अप्रिल १९४९ मा पदभार ग्रहण गरे। उनी पछि अरू दुई नामित मुख्यमन्त्री बने, त्यसपछि टीका राम पालिवाल सन् १९५१ मार्च ३ बाट पहिलो निर्वाचित मुख्यमन्त्री बने।
समकालीन राजस्थान
[सम्पादन | स्रोत सम्पादन]दोश्रो भारत–पाक युद्धमा, सेप्टेम्बर १९६५ मा पाकिस्तानले राजस्थानमा आक्रमण गर्यो। पछि ताशकंद घोषणा पत्र अनुसार क्षेत्र फिर्ता भयो। पूर्व राजाहरूलाई प्राइभि पर्स र विशेष सुविधाहरू संविधानअनुसार दिइयो। १९७१ मा इन्दिरा गान्धीले प्राइभि पर्स समाप्त गरिन्। पूर्व महाराजाहरू अझै आफ्नो उपाधि "महाराजा" प्रयोग गर्छन्। धेरैले महलहरूलाई होटेलमा रूपान्तरण गरेका छन्, केही राजनीतिमा सक्रिय छन्।
प्रशासनको विकास
[सम्पादन | स्रोत सम्पादन]हाल राजस्थानमा नयाँ प्रतापगढ़ जिल्ला समेत गरी ५० जिल्ला, १०५ उपविभाग, ३७,८८९ गाउँ, ३५०+ तहसील र २२२ नगर छन्।
१७ मार्च २०२३ मा राजस्थान सरकारले १९ नयाँ जिल्ला र ३ नयाँ प्रशासनिक क्षेत्र घोषणा गर्यो। जयपुर र जोधपुर जिल्ला पुनर्गठित भए: जयपुर अर्बन, जयपुर ग्रामीण, जोधपुर अर्बन, जोधपुर ग्रामीण। यसपछि जम्मा जिल्ला ५० र प्रशासनिक क्षेत्र १० भयो।
सरकारी सेवाहरूको सहज पहुँचको लागि राजस्थान सरकारले SSO ID प्रणाली लागू गरेको छ। यसले नागरिकलाई शिक्षा, रोजगार र कल्याण योजनाहरूमा एउटै लगइनबाट पहुँच दिन्छ।
थप पढाइ
[सम्पादन | स्रोत सम्पादन]- Gupta, R. K.; Bakshi, S. R. (2008), भारतीय इतिहास अध्ययन: राजस्थानको युगहरु: राजपूतहरूको धरोहर, 1, Sarup & Sons, ISBN 9788176258418
सन्दर्भ
[सम्पादन | स्रोत सम्पादन]- ↑ Frontiers of the Indus Civilization
- ↑ Gupta, Kunj Bihari Lal (1969). The Evolution of Administration of the Former Bharatpur State, 1722-1947 (in अङ्ग्रेजी). Vidya Bhawan. Archived from the original on 7 April 2023. Retrieved 29 January 2023.
- ↑ Tod, James (1899). The Annals and Antiquities of Rajastʾhan: Or the Central and Western Rajpoot States of India (in अङ्ग्रेजी). Indian Publication Society. Archived from the original on 7 April 2023. Retrieved 29 January 2023.
- ↑ General, India Office of the Registrar (1975). Census of India, 1971: Series 1: India (in अङ्ग्रेजी). Manager of Publications. Archived from the original on 7 April 2023. Retrieved 29 January 2023.
- ↑ "Rajasthan Through the Ages Vol 1 Bakshi S. R."
- ↑ Sarkar 1994, pp. 41–42.
- ↑ Sen, Sailendra Nath (2010). An Advanced History of Modern India. Macmillan. p. 420. ISBN 978-0-230-32885-3.
- ↑ Daniel Hillel (2016), Advances in Irrigation, Elsevier, p. 132, ISBN 978-1-4832-1527-3
- ↑ "Imperial Gazetteer of India, v. 16, p. 156". Archived from the original on 2021-06-05. Retrieved 2026-04-02.
- ↑ Calkins, PB; Alam M. "India". Encyclopædia Britannica. Archived from the original on 8 May 2015. Retrieved 2008-12-31.
- ↑ Lal, BB (2002). "The Homeland of Indo-European Languages and Culture: Some Thoughts". Purātattva. Indian Archaeological Society. pp. 1–5.
- ↑ Hooja, Rima. "The Transition to Food Production." In A History of Rajasthan, 206-08. New Delhi: Rupa, 2006
- ↑ Joshi, M.C, ed. "Indian Archaeology: 1987-88 A Review." Archaeological Survey of India, 1992, 101-02. Accessed 7 March 2018. asi.nic.in/nmma_reviews/Indian Archaeology 1987-88 A Review.pdf
- ↑ Bhan, Suraj (2006-12-01). "North Indian Protohistory and Vedic Aryans". Ancient Asia. 1: 173. doi:10.5334/aa.06115. ISSN 2042-5937.
- 1 2 "Integration of Rajasthan". Rajasthan Legislative Assembly website. Archived from the original on 14 September 2018. Retrieved 2009-06-04.
- ↑ Dalal, Roshen (2017-07-14), "Hinduism and its basic texts", Reading the Sacred Scriptures, New York: Routledge, pp. 250, 157–170, doi:10.4324/9781315545936-11, ISBN 978-1-315-54593-6, archived from the original on 3 July 2023, retrieved 2020-09-16
- ↑ Malik, Dr Malti (2016). History of India (in अङ्ग्रेजी). New Saraswati House India Pvt Ltd. pp. 52–53. ISBN 978-81-7335-498-4. Archived from the original on 3 July 2023. Retrieved 10 December 2021.
- ↑ Ratnawat, Shyam Singh. Sharma, Krishna Gopal. (1999). History and culture of Rajasthan : from earliest times upto 1956 A.D. Centre for Rajasthan Studies, University of Rajasthan. p. 7. OCLC 606486051.CS1 maint: multiple names: authors list (link)
- 1 2 "States of India since 1947". Archived from the original on 1 July 2014. Retrieved 13 November 2021.
- ↑ "History of Legislature in Rajasthan". Rajasthan Legislative Assembly website. Archived from the original on 18 August 2019. Retrieved 2009-06-04.
- ↑ Cunningham, Sir Alexander (1871). Archaeological Survey Of India Four Reports Made During The Years 1862 - 63 - 64 - 65 Volume Ii. pp. 242–248. Archived from the original on 31 October 2023. Retrieved 31 October 2023.
- ↑ R. C. Majumdar 1977, p. 298-299
- ↑ Chaurasia 2002a, pp. 207–208.
- ↑ Mishra 1966, p. 3.
- ↑ Puri 1957, p. 20.
- ↑ Chaurasia 2002a, p. 207.
- ↑ Dikshit, R. K. (1976). The Candellas of Jejākabhukti. Abhinav. p. 72. ISBN 9788170170464.
- ↑ Mitra, Sisirkumar (1977). The Early Rulers of Khajurāho. Motilal Banarsidass. pp. 72–73. ISBN 9788120819979.
- ↑ Kala, Jayantika (1988). Epic scenes in Indian plastic art. Abhinav Publications. p. 5. ISBN 978-81-7017-228-4.
- ↑ Kalia 1982, p. 2.
- ↑ Bajpai, K. D. (2006). History of Gopāchala. Bharatiya Jnanpith. p. 31. ISBN 978-81-263-1155-2.
- ↑ Chakravarti 1987, pp. 119–121; Banerjee 1958, pp. 14–15.
- ↑ उद्दरण त्रुटी: अवैध
<ref>चिनो;:0नामको सन्दर्भका लागि कुनै पाठ प्रदान गरिएको छैन - ↑ उद्दरण त्रुटी: अवैध
<ref>चिनो;Naravaneनामको सन्दर्भका लागि कुनै पाठ प्रदान गरिएको छैन - ↑ Manoshi, Bhattacharya (2008). The Royal Rajputs. Rupa & Company. pp. 42–46. ISBN 9788129114013.
- ↑ उद्दरण त्रुटी: अवैध
<ref>चिनो;S1998नामको सन्दर्भका लागि कुनै पाठ प्रदान गरिएको छैन - ↑ उद्दरण त्रुटी: The opening
<ref>tag is malformed or has a bad name - ↑ Judge (13 March 2014). Mapping social exclusion in India: Caste, Religion, and Borderlands. Cambridge University Press. ISBN 9781107056091. Archived from the original on 3 July 2023. Retrieved 25 November 2021.
- 1 2 Beny & Matheson, p. 51.
- ↑ उद्दरण त्रुटी: अवैध
<ref>चिनो;Ganda_1990नामको सन्दर्भका लागि कुनै पाठ प्रदान गरिएको छैन - ↑ "Imperial Gazetteer2 of India, Volume 14, page 2 -- Imperial Gazetteer of India -- Digital South Asia Library". Archived from the original on 11 January 2021. Retrieved 25 November 2021.
- ↑ उद्दरण त्रुटी: अवैध
<ref>चिनो;Khaliq2017नामको सन्दर्भका लागि कुनै पाठ प्रदान गरिएको छैन - ↑ उद्दरण त्रुटी: अवैध
<ref>चिनो;dawnनामको सन्दर्भका लागि कुनै पाठ प्रदान गरिएको छैन - 1 2 उद्दरण त्रुटी: अवैध
<ref>चिनो;DeraRawalनामको सन्दर्भका लागि कुनै पाठ प्रदान गरिएको छैन - ↑ Beny & Matheson, p. 147.
- ↑ Martinelli and Michell, p. 239.
- ↑ Memoranda on the Indian States. Government Of India. 1939. pp. 110–139.
- ↑ Sarda 1935, p. 217.
- ↑ Sarda 1935, p. 224.
- ↑ Sarda 1935, p. 225.
- ↑ Singh 1964, pp. 131–132; Sharma 1959, p. 40.
- ↑ Singh 1964, p. 140-141.
- ↑ Talbot 2015, pp. 39.
- ↑ Khan 2008, p. xvii.
- ↑ Singh 1964, p. 221.
- ↑ Sharma 1959, p. 87.
- ↑ Sharma 1959, p. 26.
- ↑ Singh 1964, p. 104.
- ↑ Singh 1964, p. 124.
- ↑ Singh 1964, p. 128.
- ↑ Sharma 1959, pp. 69–70.
- ↑ Singh 1964, p. 159.
- ↑ Talbot 2015, pp. 37–38.
- ↑ Singh 1964, p. 233.
- ↑ Sen 1999, p. 334.
- ↑ Singh 1964, pp. 262–263.
- ↑ Srivastava 1979, pp. 1–2.
- 1 2 Sharma 1954, p. 18.
- ↑ "History of Rajasthan by Deryck O.Lodrick". Encyclopedia Britannica. https://www.britannica.com/place/Rajasthan/History. अन्तिम पहुँच मिति: 22 October 2020.
- ↑ Sharma 1954, p. 17.
- ↑ Chaurasia 2002b, pp. 156-157.
- ↑ Chaube 1975, pp. 132-139.
- ↑ Sharma 1954, pp. 15.
- ↑ Sharma 1954, p. 19.
- ↑ Sharma 1954, p. 8.
- ↑ Rao 1991, p. 453-454.
- ↑ Sarkar 1994, pp. 32-33.
- ↑ Sharma 1954, pp. 43.
- ↑ Sharma 1954, pp. 44.
- ↑ Chaurasia 2002b, pp. 166-168.
- ↑ Bharadwaj, Suraj (2016). State Formation in Mewat Relationship of the Khanzadas with the Delhi Sultanate, the Mughal State, and Other Regional Potentates. Oxford University Press. p. 11. doi:10.1093/acprof:oso/9780199462797.001.0001. ISBN 978-0-19-946279-7. Retrieved 24 October 2019.
- ↑ "Meo Rajput by Sardar Azeemullah Khan Meo". www.jadeed.store (in अङ्ग्रेजी). Archived from the original on 23 February 2023. Retrieved 2023-02-23.
- ↑ Chandra, Satish (1982-04-01), "Mughal India", The Cambridge Economic History of India, Cambridge University Press, pp. 458–471, doi:10.1017/chol9780521226929.027, ISBN 978-1-139-05451-5, retrieved 2023-11-07
- ↑ "Tareekh-e-Miyo Chhatri by Hakeem Abdush Shakoor". Rekhta (in अङ्ग्रेजी). Retrieved 2022-06-14.
- ↑ "अलवर का वीर देशभक्त सपूत, जिससे बाबर भी घबराता था, बाबर के खिलाफ जमकर किया था युद्ध | Hasan Khan Mewati Alwar Story In Hindi". Patrika News (in हिन्दी). 2018-12-18. Retrieved 2023-11-07.
- ↑ Dube, V. S.; Misra, M. L. (January 1944). "Galena Deposit of Jotri, Bharatpur State". Transactions of the Indian Ceramic Society. 3 (1): 81–83. doi:10.1080/0371750x.1944.11012048. ISSN 0371-750X. Archived from the original on 3 July 2023. Retrieved 6 December 2022.
- ↑ Bhatia, O. P. Singh (1968). History of India, from 1707 to 1856 (in अङ्ग्रेजी). Surjeet Book Depot. Archived from the original on 7 April 2023. Retrieved 29 January 2023.
- ↑ R.C.Majumdar, H.C.Raychaudhury, Kalikaranjan Datta: An Advanced History of India, fourth edition, 1978, ISBN 0-333-90298-X, Page-535
- ↑ "Dholpur: History, Geography, Places to See". RajRAS | RAS Exam Preparation (in अङ्ग्रेजी). Archived from the original on 6 December 2022. Retrieved 2022-12-06.
- ↑ "Imperial Gazetteer of India, v. 11, p. 323". dsal.uchicago.edu. Archived from the original on 7 December 2022. Retrieved 2022-12-06.
- ↑ "Maratha Rajputs Relations, History of Rajasthan". Archived from the original on 8 April 2023. Retrieved 8 April 2023.
- ↑ Naravane, M. S. (1999). The Rajputs of Rajputana: A Glimpse of Medieval Rajasthan. APH. ISBN 9788176481182. Retrieved 16 March 2014.
- ↑ Sarkar 1960, pp. 32.
- ↑ Sarkar 1994, pp. 22.
