मेहोजी मांगलिया

मेहाजी मांगलिया
जन्म	वि.सं. १३३२ बापिणी, राजस्थान
मृत्यु	रातडिये मगरे, राजस्थान
उपाधि	बापिणीका शासक
उत्तराधिकारी	केलू मांगलिया
धर्म	सनातन धर्म

मेहाजी मांगलिया राजस्थानको मारवाड़ क्षेत्रका प्रसिद्ध लोकदेवता का रूपमी मानिन्छन्। लोकपरम्परामी उनलाई पञ्च पीर को परम्परासँग सम्बन्धित वीरका रूपमी उल्लेख गरिन्छ। उनलाई विशेषगरी गोरक्षा गर्ने वीर तथा मांगलिया समुदायका आराध्य देवताका रूपमी पूजा गरिन्छ।

लोकमान्यताअनुसार मेहाजीको जन्म १३औँ शताब्दीमी राजस्थानको बापिणी क्षेत्रमी भएको थियो। उनका पिता रावत केलूजी मांगलिया रहेको बताइन्छ, जसलाई खींवसर क्षेत्रसँग सम्बन्धित मानिन्छ।

जन्म

लोकपरम्पराअनुसार मेहाजी मांगलियाको जन्म वि.सं. १३३१ अथवा १३३२ आसपास खींवसर परगना क्षेत्रमी भएको थियो। उनका पिताको नाम रावत केलूजी रहेको बताइन्छ। केही परम्परामी केलूजीलाई खींवसरका राणा करणदासका पुत्रका रूपमी उल्लेख गरिएको छ।

मेहाजीको मूल स्थान बापिणी, ओसियां, जोधपुर क्षेत्रसँग सम्बन्धित मानिन्छ। लोकपरम्परामी उनको मामाघर मण्डोरका राणा रुपड़ा पड़ियारसँग सम्बन्धित रहेको बताइन्छ।

परम्परागत विवरणअनुसार मेहाजीलाई क्षत्रिय तथा गुहिल/गुहिलोत वंशीय मांगलियाका रूपमी उल्लेख गरिएको छ। कर्नल जेम्स टॉडका लेखनमी समेत मांगलिया वंश रे त्यससँग सम्बन्धित विवरणहरू उल्लेख भएको दाबी गरिन्छ।

घोडा

लोकपरम्परामी मेहाजीको घोडाको नाम करड़ा अथवा किरड़ काबरा रहेको बताइन्छ। उनका घोडासँग सम्बन्धित लोकगीत तथा पदहरू पनि प्रचलित छन्।

करड़ो घोड़ों किलवंत रा,
रण भयो अपहार।करड़ो केकाणु, हेम पिलानु,
हेमानु भुज भालानू।

करड़े अश्वारू, कुल सिंगारू,
जागे मेहाजी झलझारू।।

मेहाजीको विवाह तथा गोरक्षा

लोकमान्यताअनुसार मेहाजीको विवाह महेचा मल्लीनाथ की पुत्रीसँग भएको थियो। परम्परागत कथनअनुसार उनले एक महिलालाई उनका गाईहरूको रक्षा गर्ने वचन दिएका थिए। ती महिलालाई उनकी धर्मबहिनीका रूपमी समेत उल्लेख गरिन्छ।

लोककथाअनुसार मेहाजी गाईहरूको रक्षा गर्ने क्रममी वीरगति प्राप्त गरेका थिए।

युद्ध तथा बलिदान

लोकपरम्परामी मेहाजीको युद्धलाई जैसलमेर क्षेत्रबाटी आएका लुटेरा अथवा आक्रमणकारीहरूसँग सम्बन्धित रहेको बताइन्छ। केही परम्परामी उनको युद्ध रावल दूदाजी भाटीसँग सम्बन्धित रहेको उल्लेख गरिन्छ।

उनको बलिदानस्थल झीगोर नाडी, केरलानाडा गाउँनजिकैको भीकमकोर (ओसियां) क्षेत्रमी रहेको बताइन्छ।

पूजा तथा मेला

मेहाजी मांगलियाको पूजा विशेषगरी भाद्रपद कृष्ण पक्षको अष्टमी, अर्थात् जन्माष्टमीका अवसरमी गरिने लोकपरम्परा रहेको छ।

उनीसँग सम्बन्धित मन्दिरहरूमी मांगलिया तथा गुहिलोत वंशसँग सम्बन्धित भोपा परम्पराका पुजारीहरूले पूजा गर्ने गरेको उल्लेख पाइन्छ।

धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्त्व

मेहाजी मांगलियालाई मारवाड़को लोकपरम्परामी वीरता तथा गोरक्षाका प्रतीकका रूपमी स्मरण गरिन्छ। मांगलिया समुदायमी उनको विशेष धार्मिक तथा सांस्कृतिक प्रतिष्ठा रहेको मानिन्छ।

उनको कथा राजस्थानको लोकदेवता परम्परा, लोकगीत तथा क्षेत्रीय धार्मिक मान्यताहरूमी प्रचलित रहेको छ।