सामग्रीमा जानुहोस्

गुलजार

विकिपिडिया बठेइ
गुलजार
सन् २००८ मी गुलजार
जन्मसम्पूर्ण सिंह कालरा
(१९३४-०८-१८) १८ अगस्ट १९३४ (उमेर ९२)
दिना, पञ्जाब, ब्रिटिस भारत
(हालको पञ्जाब, पाकिस्तान)
पेशा
कार्यकाल१९५६–वर्तमान
जिवनसाथीराखी गुलजार (विवाह 1973–1974) «Did not recognize date. Try slightly modifying the date in the first parameter.–Did not recognize date. Try slightly modifying the date in the first parameter.»"विवाह: राखी गुलजार to गुलजार" Location: (linkback://dty.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%97%E0%A5%81%E0%A4%B2%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%B0)
सन्तानमेघना गुलजार (छोरी)
पुरस्कारसाहित्य अकादमी पुरस्कार (२००२)
पद्म भूषण (२००४)
अकादमी पुरस्कार (२००९)
ग्रामी पुरस्कार (२०१०)
दादासाहेब फाल्के पुरस्कार (२०१३)
ज्ञानपीठ पुरस्कार (२०२४)
हस्ताक्षर
गुलजारको हस्ताक्षर

गुलजार (जन्म नाम सम्पूर्ण सिंह कालरा; १८ अगस्ट १९३४) एक भारतीय उर्दू कवि, गीतकार, लेखक, पटकथा लेखक तथा चलचित्र निर्देशक हुन्, जो हिन्दी सिनेमामी आफ्नो योगदानका लागि परिचित छन्।[१] उनलाई यस युगका एक महत्त्वपूर्ण उर्दू कविका रूपमी लिइन्छ।[२] उनले सन् १९६३ को चलचित्र बन्दिनीबाटी संगीत निर्देशक एस. डी. बर्मनसँग गीतकारका रूपमी आफ्नो व्यावसायिक यात्रा सुरु गरेका थिए। त्यसपछि उनले आर. डी. बर्मन, सलिल चौधरी, विशाल भारद्वाज तथा ए. आर. रहमानलगायतका थुप्रै संगीत निर्देशकसँग सहकार्य गरेका छन्।[३][४] गुलजारले कविता, संवाद तथा पटकथा पनि लेखेका छन्। उनले सन् १९७० को दशकमीआँधी रे मौसमजस्ता चलचित्र तथा सन् १९८० को दशकमी टेलिभिजन शृङ्खला मिर्जा गालिबको निर्देशन गरेका थिए। उनले सन् १९९३ मी किरदारको पनि निर्देशन गरेका थिए।[५] उनले दिल्लीस्थित युनाइटेड क्रिस्चियन स्कुल, लडलो क्यासलमी अध्ययन गरेका थिए। उनले दिव्या दत्ताले लिएको रेख्ता प्रोगको एक अन्तर्वार्तामी यसबारे बताएका थिए।

उनले ५ वटा भारतीय राष्ट्रिय चलचित्र पुरस्कार प्राप्त गरेका छन्, जसमी २ वटा सर्वश्रेष्ठ गीत, १ वटा सर्वश्रेष्ठ पटकथा, १ वटा दोस्रो सर्वश्रेष्ठ फिचर चलचित्र (निर्देशक) तथा [[सम्पूर्ण मनोरञ्जन प्रदान र्ने सर्वश्रेष्ठ लोकप्रिय चलचित्रका लागि राष्ट्रिय चलचित्र पुरस्कार|१ वटा सर्वश्रेष्ठ लोकप्रिय चलचित्र (निर्देशक)]] पुरस्कार रहेका छन्। साथै, उनले २२ वटा फिल्मफेयर पुरस्कार, १ वटा अकादमी पुरस्कार रे १ वटा ग्रामी पुरस्कार प्राप्त गरेका छन्।[६][७] सन् २००२ मी उनलाई साहित्य अकादमी पुरस्कार–हिन्दी प्रदान गरिएको थियो। सन् २००४ मी उनलाई भारतको तेस्रो सर्वोच्च नागरिक सम्मान पद्म भूषण प्रदान गरिएको थियो। सन् २०१३ मी उनलाई भारतीय चलचित्र क्षेत्रको सर्वोच्च सम्मान दादासाहेब फाल्के पुरस्कार प्रदान गरिएको थियो। सन् २०१३ को अप्रिलमी गुलजारलाई असम विश्वविद्यालयको कुलपति नियुक्त गरिएको थियो।[८] सन् २०२४ मी गुलजारलाई भारतको सर्वोच्च साहित्यिक सम्मान ज्ञानपीठ पुरस्कार प्रदान गरिएको थियो।[९]

प्रारम्भिक जीवन

[सम्पादन | स्रोत सम्पादन]

गुलजारको जन्म ब्रिटिस भारतको दिना, झेलम जिल्ला (हालको पाकिस्तान)मी मखन सिंह कालरा रे सुजन कौरका पुत्रका रूपमी एक सिख खत्री परिवारमी सम्पूर्ण सिंह कालराको नामबाटी भएको थियो। विद्यालयमी अध्ययनरत हुँदा उनले ठाकुरका कृतिहरूका अनुवादहरू पढेका थिए, जसलाई उनले आफ्नो जीवनका धेरै महत्त्वपूर्ण मोडहरूमध्ये एकका रूपमी स्मरण गरेका छन्। भारतको विभाजनका कारण उनको परिवार छुट्टिएपछि उनले आफ्नो अध्ययन रोक्नुपर्‍यो रे परिवारलाई आर्थिक सहयोग गर्न तत्कालीन बम्बई (हाल मुम्बई) जानुपर्‍यो। जीवनयापनका लागि सम्पूर्णले मुम्बईमी विभिन्न साना कामहरू गरे, जसमी बेलासिस रोडस्थित विचारे मोटर्सको ग्यारेजमी गरेको काम पनि समावेश थियो।[१०] त्यहाँ उनले दुर्घटनामी क्षतिग्रस्त भएका गाडीहरूमी विभिन्न रङका छायाहरू मिसाएर रङ मिलाउँदै मर्मत गर्ने काम गर्थे। उनी भन्ने गर्थे, "मसँग रङहरू पहिचान गर्ने राम्रो क्षमता थियो।" सुरुमी उनका पिता उनी लेखक बन्न चाहेकोमी असन्तुष्ट थिए। उनले गुलजार देनवी उपनाम अपनाए रे पछि त्यसलाई छोट्याएर गुलजार मात्र प्रयोग गर्न थाले।[११] राज्यसभा टेलिभिजनलाई दिएको एक अन्तर्वार्तामी उनले चित्रकारका रूपमी गरेको काम आफूलाई मन परेको बताएका थिए, किनकि त्यस कामले उनलाई एकैसाथ पढ्न, लेख्न, कलेज जान तथा प्रोग्रेसिभ राइटर्स एसोसिएसन (PWA) का गतिविधिमी सहभागी हुन पर्याप्त समय उपलब्ध गराउँथ्यो।[१][१२][१३]

व्यक्तिगत जीवन

[सम्पादन | स्रोत सम्पादन]

गुलजारको विवाह अभिनेत्री राखीसँग भएको थियो। उनीहरूकी एक छोरी मेघना गुलजार छिन्। मेघना गुलजार आफ्नी आमा रे बुबासँगै हुर्किइन् रे न्युयोर्क विश्वविद्यालय बाटी चलचित्र निर्माणमी स्नातक तहको शिक्षा पूरा गरेपछि फिलहाल, जस्ट म्यारिड, दस कहानियाँ, तलवार, राजी, साम बहादुर रे छपाकजस्ता चलचित्रहरूको निर्देशन गर्दै चलचित्र निर्देशक बनिन्।[१४] छपाकका लागि गुलजारले गीत लेखेका थिए।[१५] मेघनाले सन् २००४ मा आफ्ना पिता गुलजारको जीवनी पनि लेखेकी थिइन्।[१६]

पुरस्कार तथा मनोनयन

[सम्पादन | स्रोत सम्पादन]
गुलजारले सन् २०१३ मी दादासाहेब फाल्के पुरस्कार प्राप्त गरेका थिए। ६१औँ राष्ट्रिय चलचित्र पुरस्कार समारोहमी राष्ट्रपति प्रणब मुखर्जीले उनलाई यो पुरस्कार प्रदान गरेका थिए।

सन् २०१९ सम्म गुलजारले कुल ३६ वटा पुरस्कार तथा सम्मान प्राप्त गरेका छन्। यसमा ५ वटा राष्ट्रिय चलचित्र पुरस्कार, २२ वटा फिल्मफेयर पुरस्कार, सन् १९९९–२००० का लागि मध्य प्रदेश सरकारद्वारा प्रदान गरिएको राष्ट्रिय किशोर कुमार सम्मान,[१७][१८] १ सर्वश्रेष्ठ मौलिक गीतका लागि अकादमी पुरस्कार (२००८), १ ग्रामी पुरस्कार (२०१०), साहित्य अकादमी पुरस्कार–उर्दू (२००२), पद्म भूषण (२००४) तथा दादासाहेब फाल्के पुरस्कार (२०१३) रहेका छन्।

उनले सन् २०२४ मी ज्ञानपीठ पुरस्कार प्राप्त गरे।[१९]

जीवनी

[सम्पादन | स्रोत सम्पादन]

पुस्तकहरू

[सम्पादन | स्रोत सम्पादन]
  • Kabir, Nasreen Munni (2018). जिया जले: द स्टोरीज अफ सङ्ग्स. स्पिकिङ टाइगर बुक्स. ISBN 978-93-88070-95-9.
  • कबिर, नसरीन मुन्नी (2012). इन द कम्पनी अफ अ पोएट. रेनलाइट रुपा. ISBN 978-81-291-2083-0.
  • चटर्जी, सैबल (2007). इकोज एन्ड एलोक्वेन्सेस. रुपा एन्ड कम्पनी. ISBN 978-81-291-1235-4.
  • गुलजार, मेघना (2004). बिकज ही इज... रुपा एन्ड कम्पनी. ISBN 81-291-0364-8.

सन्दर्भहरू

[सम्पादन | स्रोत सम्पादन]
  1. 1 2 Amar Chandel. "The poet as the father", The Tribune, 4 January 2004.
  2. ↑ "Gulzar on how an 80-year-old Urdu poet stays relevant in Bollywood". Hindustan Times (in अङ्ग्रेजी). 2015-04-30. Retrieved 2022-11-19.
  3. ↑ "Gulzar Sahab's 81st birthday: Some facts about the legendary poet". India Today (in अङ्ग्रेजी). August 18, 2015. Retrieved 20 November 2021.
  4. ↑ Bhattacharjee, Balaji Vittal and Anirudha (27 June 2016). "The Eureka moment that sealed the great partnership between RD Burman and Gulzar". Scroll.in (in अमेरिकी अङ्ग्रेजी). Retrieved 2022-05-07.
  5. ↑ "Hindi Tv Serial Kirdaar Synopsis Aired On DOORDARSHAN Channel". nettv4u (in अङ्ग्रेजी). Retrieved 2022-05-07.
  6. ↑ "Gulzar to get Dadasaheb Phalke award", Indiatoday.in, India Today Group, 12 April 2014.
  7. ↑ "Gulzar selected for Dadasaheb Phalke Award", The Indian Express, 13 April 2014.
  8. ↑ "Padma Awards" (PDF). Ministry of Home Affairs, Government of India. 2015. Archived (PDF) from the original on 15 अक्टोबर 2015. Retrieved 21 जुलाई 2015.
  9. ↑ "Jnanpith honour for Gulzar and Sanskrit scholar Jagadguru Rambhadracharya", 17 February 2024.
  10. ↑ ढाँचा:Cite AV media
  11. ↑ Meghna Gulzar (2004). Because he is. Rupa & Co.
  12. ↑ "A life in music". The Tribune. 15 March 2009. Archived from the original on 6 July 2013. Retrieved 3 December 2011.
  13. ↑ "The Anupam Kher show". YouTube. 9 August 2015. Archived from the original on 15 October 2015. Retrieved 5 October 2015.
  14. ↑ Dore, Shalini (10 January 2020). "Bollywood Film 'Chhapaak' Makes Serious Splash". Variety (in अङ्ग्रेजी). Retrieved 21 January 2020.
  15. ↑ "Women directors scale Bollywood", BBC News, 21 February 2002.
  16. ↑ "On the Shelf", The Indian Express, 11 January 2004.
  17. ↑ "क्या है 'किशोर अलंकरण', किन हस्तियों को मिल चुका है ये सम्मान". Amar Ujala (in हिन्दी). Retrieved 2024-10-17.
  18. ↑ "The Kishore Kumar award instituted by the Madhya Pradesh government in 1997, is given away for direction, acting, script writing and lyrics every year. Past recipients of the prestigious award have included Hrishikesh Mukherjee, Gulzar, Shyam Benegal and Amitabh Bachchan. This year it has been given to Yash Chopra.", The Times of India, 2010-10-15.
  19. ↑ "Gulzar, Sanskrit scholar Rambhadracharya selected for Jnanpith Award", 17 February 2024. (in en-IN)

बाह्य कडिहरू

[सम्पादन | स्रोत सम्पादन]
"https://dty.wikipedia.org/w/index.php?title=गुलजार&oldid=267915" बठे निकालियाऽ