सामग्रीमा जानुहोस्

कुमार नारायण

विकिपिडिया बठेइ
कूमार नारायण
जन्म१९२५
वडक्कनचेरी, पालक्काड जिल्ला, केरला, भारत
मृत्यु२० मार्च २०००
नयाँ दिल्ली, भारत
पेशाव्यवसायी
कामदारएस. एल. एम. मानेकलाल इन्डस्ट्रिज
चिनारीको कारणकूमार नारायण जासुसी काण्ड
जिवनसाथीगीता नारायण

कूमार नारायण (१९२५–२०००) एक भारतीय व्यवसायी थिए, जो कूमार नारायण जासुसी प्रकरणका प्रमुख पात्रका रूपमी चिनिएका थिए। यो जासुसी काण्ड सन् १९८५ जनवरीमी भारतमी सार्वजनिक भएको थियो। उनीमाथि सरकारी अधिकारीहरू रे बिचौलियाहरूको सञ्जालमार्फत भारतीय सरकारका गोप्य सूचनाहरू प्राप्त गरी विदेशी प्रतिनिधिहरूलाई उपलब्ध गराएको आरोप लागेको थियो। यस प्रकरणमी प्रधानमन्त्री कार्यालय, रक्षा मन्त्रालय तथा अन्य सरकारी विभागसँग सम्बन्धित अधिकारीहरू संलग्न रहेको बताइएको थियो।[१][२]

प्रारम्भिक जीवन रे पेशागत जीवन

[सम्पादन | स्रोत सम्पादन]

कूमार नारायणको जन्म सन् १९२५ मी हालको पालक्काड जिल्ला, केरलको वडक्केन्चेरीमी भएको थियो। The Indian Express द्वारा उद्धृत प्रहरी अभियोगपत्रअनुसार, उनले सन् १९४३ मी भारतीय सेनाको हुलाक सेवामी प्रवेश गरेका थिए रे सन् १९४९ मी सेवाबाटी मुक्त भएका थिए। त्यसपछि उनी भारत सरकारमी स्टेनोग्राफरका रूपमी कार्यरत भए।[३][४]

सरकारी सेवा छाडेपछि नारायणले बम्बईस्थित एस. एल. एम. मानेकलाल इन्डस्ट्रिजमी काम गरे, जहाँ उनी क्षेत्रीय प्रबन्धक बने। पछि उनले नयाँ दिल्लीको १६ हेली रोडमी एउटा कार्यालय स्थापना गरे।[५]

प्रकरणसम्बन्धी तत्कालीन तथा पछिल्ला विवरणअनुसार, नारायणले सरकारी अधिकारीहरूसँग सम्पर्क विस्तार गरेका थिए रे पछि अधिकारीहरूको सञ्जालमार्फत गोप्य दस्तावेजहरू प्राप्त गरेको आरोप लगाइएको थियो। यी आरोपहरू नै सन् १९८५ जनवरीमी उनको गिरफ्तारीसम्म पुगेको जासुसी अनुसन्धानको आधार बनेका थिए।[६]

जासुसी प्रकरण

[सम्पादन | स्रोत सम्पादन]

सन् १९८५ जनवरीमी खुफिया ब्युरोले सरकारी गोप्य सूचनाहरू चुहावट भएको आरोपसम्बन्धी निगरानी तथा अनुसन्धान अभियान सञ्चालन गरेको थियो। १६ जनवरीमी खुफिया ब्युरोका टोलीहरूले नयाँ दिल्लीका विभिन्न स्थानमी एकैसाथ छापा मारेका थिए। तीमध्ये १६ हेली रोडस्थित एस. एल. एम. मानेकलाल इन्डस्ट्रिजको कार्यालय पनि थियो। उक्त कारबाहीका क्रममी कूमार नारायणलाई पक्राउ गरिएको थियो रे पछि उनीमाथि विदेशी एजेन्टहरूलाई गोप्य सूचना चुहाएको आरोप लगाइएको थियो।[७][८]

समकालीन समाचार विवरणअनुसार, अनुसन्धानकर्ताहरूले सरकारी अधिकारीहरूको सञ्जालमार्फत गोप्य दस्तावेजहरू प्राप्त गरी नारायणलाई हस्तान्तरण गरिने आरोप लगाएका थिए। उक्त सञ्जालमी प्रधानमन्त्री कार्यालय रे रक्षा मन्त्रालयसँग सम्बन्धित कर्मचारीहरू समेत रहेको बताइएको थियो। अनुसन्धानका क्रममी पछि केही सरकारी कर्मचारी तथा अन्य व्यक्तिहरूलाई पक्राउ गरिएको थियो।[९][१०]

आधिकारिक गोपनीयता ऐन, १९२३ अन्तर्गत नारायण तथा केही सरकारी अधिकारीहरूको नाम उल्लेख गर्दै प्रथम सूचना प्रतिवेदन (FIR) दर्ता गरिएको थियो। पछिल्ला विवरणअनुसार, यस प्रकरणमी प्रधानमन्त्री कार्यालय, रक्षा मन्त्रालय, वित्त मन्त्रालय तथा अन्य सरकारी निकायका अधिकारीहरू संलग्न रहेको बताइएको थियो।[११][१२]

सञ्जालमार्फत कथित रूपमी हस्तान्तरण गरिएका सूचनाहरूमी गोप्य सरकारी कोड, गोप्य दस्तावेज तथा रक्षा, जलयातायात, यातायात, वित्त रे योजना सम्बन्धी प्रतिवेदनहरूका साथै अनुसन्धान तथा विश्लेषण शाखा रे खुफिया ब्युरोसँग सम्बन्धित प्रतिवेदनहरू समावेश रहेको बताइएको थियो।[१३]

अनुसन्धानमी उक्त सञ्जालका सदस्यहरूको विदेशी दूतावासका अधिकारीहरूसँग सम्पर्क रहेको आरोप पनि लगाइएको थियो। समकालीन तथा पछिल्ला विवरणहरूमी फ्रान्सेली, पोलिस रे जर्मन दूतावाससँग कथित सम्बन्ध रहेको उल्लेख गरिएको छ।[१४][१५]

मुद्दा रे दोषसिद्धि

[सम्पादन | स्रोत सम्पादन]

अनुसन्धानपछि धेरै अभियुक्तहरू संलग्न रहेको लामो आपराधिक मुद्दा अघि बढेको थियो। The Indian Expressका अनुसार, अभियोजन पक्षले करिब २,१०० पृष्ठको अभियोगपत्र रे १८८ जना साक्षीको सूची प्रस्तुत गरेको थियो।[१६]

मुद्दाको सुनुवाइ करिब १७ वर्षसम्म चलेको थियो। सन् २००२ जुलाईमी प्रधानमन्त्री कार्यालय तथा राष्ट्रपति भवन सचिवालयका कर्मचारीसहित पूर्वसरकारी कर्मचारीहरूमध्ये १२ जनालाई जासुसी प्रकरणमी संलग्न भएको ठहर गर्दै दोषी ठहर गरिएको थियो रे उनीहरूलाई १० वर्षको कैद सजाय सुनाइएको थियो। उनीहरूलाई गोप्य सरकारी कोड तथा वर्गीकृत दस्तावेजहरू विदेशी एजेन्टहरूलाई हस्तान्तरण गरेको अभियोगमी दोषी ठहर गरिएको थियो।[१७][१८]

यस प्रकरणका मुख्य अभियुक्त मानिएका कूमार नारायणको मुद्दाको अन्तिम निर्णय हुनुअघि नै सन् २००० मार्चमी मृत्यु भएको थियो। त्यसैले उनलाई मुद्दामी सजाय सुनाइएन।[१९][२०]

यो प्रकरण आपराधिक कार्यवाही असामान्य रूपमी लामो समयसम्म चलेको तथा प्रधानमन्त्री कार्यालय रे रक्षा मन्त्रालय लगायत संवेदनशील सरकारी कार्यालयमी कार्यरत कर्मचारीहरू यसमी संलग्न भएको कारण उल्लेखनीय बनेको थियो।[२१]

पछिल्लो जीवन रे मृत्यु

[सम्पादन | स्रोत सम्पादन]

सन् १९८५ जनवरीमा पक्राउ परेपछि कूमार नारायणलाई पछि धरौटीमा रिहा गरिएको थियो। The Indian Expressले उद्धृत गरेको प्रहरी अभिलेखअनुसार, त्यसपछि उनले दक्षिण दिल्लीको सैनिक फार्म्समा एउटा फार्महाउस खरिद गरेका थिए। नारायणको २० मार्च २००० मा ७५ वर्षको उमेरमा मृत्यु भएको थियो।[२२][२३]

नारायणकी पत्नी गीता नारायण फार्महाउसमै बसिरहेकी थिइन्। सन् २००२ मा उनलाई एक अज्ञात व्यक्तिले उक्त सम्पत्तिभित्र घाँटी थिचेर हत्या गरेको आरोप लगाइएको थियो। उनको मृत्यु पछि फार्महाउसको स्वामित्व तथा उत्तराधिकारसम्बन्धी दिल्ली प्रहरीको अनुसन्धानसँग जोडिएको थियो।[२४][२५]

विरासत

[सम्पादन | स्रोत सम्पादन]

कूमार नारायण जासुसी प्रकरण सन् १९८० को दशकमा भारतमा देखा परेका प्रमुख जासुसी काण्डहरूमध्ये एक थियो। अनुसन्धान तथा त्यसपछिको मुद्दामा सरकारी गोप्य सूचनाहरू कथित रूपमा हस्तान्तरण गरिएको तथा प्रधानमन्त्री कार्यालय र रक्षा मन्त्रालय लगायत संवेदनशील सरकारी कार्यालयमा कार्यरत अधिकारीहरूको संलग्नता रहेको आरोप समावेश थियो।[२६][२७]

यस प्रकरणलाई पछि पुस्तकहरू तथा पत्रकारितामूलक अनुसन्धानहरूमा समेत पुनरावलोकन गरिएको छ। सन् २०२४ मा पत्रकार कल्लोल भट्टाचार्जीले A Singular Spy: The Untold Story of Coomar Narain प्रकाशित गरे, जसमा प्रकरणको पुनरावलोकन गर्दै जासुसी सञ्जालसँग सम्बन्धित घटनाक्रमलाई पुनर्निर्माण गर्ने प्रयास गरिएको छ।[२८][२९]

सन्दर्भ

[सम्पादन | स्रोत सम्पादन]
  1. ↑ Manral, Mahender Singh (15 September 2019). "Coomar Narain: A spy and how his stepson came out of the cold". The Indian Express. Retrieved 31 July 2026.
  2. ↑ Bobb, Dilip (15 February 1985). "Spy scandal: India's security breach appears to have reached frightening levels". India Today. Retrieved 31 July 2026.
  3. ↑ Manral, Mahender Singh (15 September 2019). "Coomar Narain: A spy and how his stepson came out of the cold". The Indian Express. Retrieved 31 July 2026.
  4. ↑ Bhattacharjee, Kallol (1 August 2024). "Biography: How Coomar Narain made a career of leaking confidential bureaucratic documents". Scroll.in. Retrieved 31 July 2026.
  5. ↑ Manral, Mahender Singh (15 September 2019). "Coomar Narain: A spy and how his stepson came out of the cold". The Indian Express. Retrieved 31 July 2026.
  6. ↑ Manral, Mahender Singh (15 September 2019). "Coomar Narain: A spy and how his stepson came out of the cold". The Indian Express. Retrieved 31 July 2026.
  7. ↑ Bobb, Dilip (15 February 1985). "Spy scandal: India's security breach appears to have reached frightening levels". India Today. Retrieved 31 July 2026.
  8. ↑ Manral, Mahender Singh (15 September 2019). "Coomar Narain: A spy and how his stepson came out of the cold". The Indian Express. Retrieved 31 July 2026.
  9. ↑ Bobb, Dilip (15 February 1985). "Spy scandal: India's security breach appears to have reached frightening levels". India Today. Retrieved 31 July 2026.
  10. ↑ "Unveiling India's Biggest Spy Scandal: The Coomer Narain Case". India Today. 29 July 2024. Retrieved 31 July 2026.
  11. ↑ Manral, Mahender Singh (15 September 2019). "Coomar Narain: A spy and how his stepson came out of the cold". The Indian Express. Retrieved 31 July 2026.
  12. ↑ "Unveiling India's Biggest Spy Scandal: The Coomer Narain Case". India Today. 29 July 2024. Retrieved 31 July 2026.
  13. ↑ Sheriff, Kaunain (28 February 2019). "Official Secrets Act: what it covers; when it has been used, questioned". The Indian Express. Retrieved 31 July 2026.
  14. ↑ Sheriff, Kaunain (28 February 2019). "Official Secrets Act: what it covers; when it has been used, questioned". The Indian Express. Retrieved 31 July 2026.
  15. ↑ Manral, Mahender Singh (15 September 2019). "Coomar Narain: A spy and how his stepson came out of the cold". The Indian Express. Retrieved 31 July 2026.
  16. ↑ Manral, Mahender Singh (15 September 2019). "Coomar Narain: A spy and how his stepson came out of the cold". The Indian Express. Retrieved 31 July 2026.
  17. ↑ Manral, Mahender Singh (15 September 2019). "Coomar Narain: A spy and how his stepson came out of the cold". The Indian Express. Retrieved 31 July 2026.
  18. ↑ "An advisor to former PM Rajiv Gandhi recalls how a 1985 espionage scandal rocked Indian politics". Scroll.in. 2023. Retrieved 31 July 2026.
  19. ↑ "An advisor to former PM Rajiv Gandhi recalls how a 1985 espionage scandal rocked Indian politics". Scroll.in. 2023. Retrieved 31 July 2026.
  20. ↑ Manral, Mahender Singh (15 September 2019). "Coomar Narain: A spy and how his stepson came out of the cold". The Indian Express. Retrieved 31 July 2026.
  21. ↑ "An advisor to former PM Rajiv Gandhi recalls how a 1985 espionage scandal rocked Indian politics". Scroll.in. 2023. Retrieved 31 July 2026.
  22. ↑ Manral, Mahender Singh (15 September 2019). "Coomar Narain: A spy and how his stepson came out of the cold". The Indian Express. Retrieved 31 July 2026.
  23. ↑ "13 convicted in spying case". The Times of India. 16 July 2002. Retrieved 31 July 2026.
  24. ↑ Manral, Mahender Singh (15 September 2019). "Coomar Narain: A spy and how his stepson came out of the cold". The Indian Express. Retrieved 31 July 2026.
  25. ↑ "Delhi spy, Mangaluru stepson and a farmhouse worth crores". The Times of India. 20 September 2019. Retrieved 31 July 2026.
  26. ↑ Manral, Mahender Singh (15 September 2019). "Coomar Narain: A spy and how his stepson came out of the cold". The Indian Express. Retrieved 31 July 2026.
  27. ↑ "Unveiling India's Biggest Spy Scandal: The Coomer Narain Case". India Today. 29 July 2024. Retrieved 31 July 2026.
  28. ↑ Bhattacherjee, Kallol (2024). A Singular Spy: The Untold Story of Coomar Narain. Bloomsbury India. ISBN 9789356405726. {{cite book}}: Check |isbn= value: checksum (help)
  29. ↑ Sambrani, Shreekant (11 September 2024). "A pointless epitaph: Clumsy retelling mars Coomar Narain scandal revisit". Business Standard. Retrieved 31 July 2026.
"https://dty.wikipedia.org/w/index.php?title=कुमार_नारायण&oldid=267843" बठे निकालियाऽ