करणी माता
| करणी माता | |
|---|---|
| नाम | |
| वास्तविक नाम: | श्री करणी माता मन्दिर |
| अवस्थिति | |
| देश: | भारत |
| राज्य: | राजस्थान |
| जिल्ला: | बीकानेर जिला |
| ठउर: | बीकानेर जिला, राजस्थान |
| निर्देशांक: | 27°47′26″N 73°20′27″E / 27.79056°N 73.34083°E |
| कला रे संस्कृति | |
| मुख्य देवता: | करणी माता |
| वास्तुशैली: | हिन्दू मन्दिर स्थापत्य कला |
| ऐतिहासिक पृष्ठभुमि | |
| मन्दिर सञ्चालक: | श्री करणी माता मन्दिर ट्रस्ट |
| वेबसाइट: | https: |
करणी माता मन्दिर [१] हिन्दू आस्था अनुसार शक्ति लाई समर्पित एक पवित्र हिन्दू मन्दिर हो, जौ भारत क राजस्थान राज्य क बीकानेर जिला क देशनोक मा अवस्थित छै। या मन्दिर क आराध्य देवी करणी माता हुन्, जंनलाई दाढाली डोकरी आ करणीजी महाराज क नाम स पनि चिनिजांछ।
करणी माता[२] (माँ करणी वा करणीजी; उन्लाई ‘महाई’ भी क्यांजांछ) (२ अक्टोबर १३८७ – २३ मार्च १५३८) चारण जाति मा जन्मेकी एक पूजनीय हिन्दू देवी हुन्। उन्का भक्तजन उन्लाई देवी हिंगलाज क अवतार मानिक पूजा करंछन। उ बीकानेर आ जोधपुर क राजघराना क कुलदेवी रहिन। उन्ले तपस्या पूर्ण जीवन बिताइन आ जीवनकाल भरि गहिरो श्रद्धा स पूजिजांइन।
बीकानेर आ जोधपुर क महाराजा हरू क अनुरोध मा उन्ले बीकानेर किल्ला आ मेहरानगढ़ किल्ला क शिलान्यास करिन, जौ या क्षेत्र क प्रमुख किल्ला हुन्। उन्का मन्दिर हरू मा सबसै प्रसिद्ध मन्दिर देशनोक मा अवस्थित छै, जौ “काबा” क नाम स चिनिने मुसा हरू क कारण विश्वभरि प्रसिद्ध छै। या मुसा हरू लाई पवित्र मानिक मन्दिर भितर संरक्षण करिजांछ।
उन्को जीवनकाल मै समर्पित अर्को मन्दिर मा कुनै मूर्ति छैन, तर उन्का पदचिह्न (पाउका छाप) राख्या छन, जंन उन्को यात्रा क प्रतीक मानिजांछ। करणी माता लाई “दाढी वाली बुढी” (दाढाली डोकरी) क रूप मा भी चिनिजांछ। अर्को प्रसिद्ध मन्दिर खुर्द (बेसरोली रेलवे स्टेशन क नजिक) मा छै, जौ क निर्माण बीकानेर क महाराजा गंगासिंह ले गरायो थो।
राव जोधा क शासनकाल मा करणी माताले मेहरानगढ़ किल्ला क शिलान्यास करिन। उन्का आदेश मा राव जोधा क पुत्र राव बीका ले बीकानेर नगर क स्थापना करिन।
जीवनी
[सम्पादन | स्रोत सम्पादन]परम्परा अनुसार करणी माता [३] [१] (रिद्धि बाईसा) मेहाजी किनिया आ देवल देवी क छोरी थिइन। उन्को जन्म सुवाप गाउँ मा भयो थो। उन्ले त्यां धेरै चमत्कार देखायो भनिजांछ।
२७ वर्ष क उमेर मा उन्को विवाह रोहड़िया वंश क केलूजी क छोरा देपाजी संग भयो थो। तर उन्ले वैवाहिक जीवन मा रुचि नदेखाइक केवल परम्परा आ आमा-बाबु क सम्मान क खातिर विवाह गरेको बतायो। पछी उन्ले देपाजी लाई वैवाहिक सम्बन्ध अगाडि नबढाउन मनायो। देपाजी उन्लाई देवी रूप मा मानिक सम्मान करन लाग्या।
करणी माताले आफ्नो सानी बहिनी गुलाब बाई संग देपाजी क विवाह गरायो। उ स्वयं जीवन भरि ब्रह्मचारिणी रहिन।
पछी उ देशनोक नजिक स्थायी रूप मा बस्न लागिन। उन्का जीवन स सम्बन्धित धेरै चमत्कार हरू क वर्णन मिल्छ, जस्तै समुद्री आँधी मा फसेका भक्त लाई बचायो आ मरेका बालक लाई फेरि जीवित करायो।
मान्यता अनुसार उन्ले धर्मराज स संवाद करिक आफ्नो वंशज हरू लाई मृत्यु पछी “काबा” (मुसा) बन्ने वरदान दियो। यसै कारण देशनोक क मन्दिर “मुसा क मन्दिर” क नाम स प्रसिद्ध छै।
करणी माता मन्दिर
[सम्पादन | स्रोत सम्पादन]सुवाप सुवाप करणी माता क जन्मस्थल हो। या ठां उन्को भव्य मन्दिर छै आ दैनिक पूजा-अर्चना करिजांछ।
मथानिया करणी माता क पहिलो मन्दिर मथानिया मा बनायो गयो थो, जं उन्का पादुका आज भी पूजिजांछ।
देशनोक देशनोक मा तीन मुख्य मन्दिर छन: 1. मुख्य मन्दिर (मुसा क मन्दिर) 2. नेहड़ीजी मन्दिर 3. तेमडा राय मन्दिर
उदयपुर उदयपुर मा मचला पहाड़ मा अवस्थित श्री मनिषापूर्णा करणी माता मन्दिर एक महत्वपूर्ण धार्मिक स्थल हो।
अलवर राजस्थान क ऐतिहासिक शहर अलवर मा भी करणी माता क मन्दिर अवस्थित छै।
खुर्द नागौर जिला क खुर्द क्षेत्र मा भी करणी माता क मन्दिर छै।
श्री करणी माता मन्दिर ट्रस्ट
[सम्पादन | स्रोत सम्पादन]श्री करणी माता मन्दिर ट्रस्ट देपावत परिवार द्वारा संचालित संस्था हो। या मा ६ सदस्य रहंछन, जौ वंश परम्परा अनुसार चयन करिजांछन। सदस्य हरू मिलिक अध्यक्ष चयन करंछन।
सन्दर्भ
[सम्पादन | स्रोत सम्पादन]- 1 2 Geer, Alexandra van der (2008-10-16). Animals in Stone: Indian Mammals Sculptured Through Time (in अङ्ग्रेजी). Brill. ISBN 978-90-474-4356-8.
- ↑ "Amazing Shri Manshapurna Karni Mata Temple – HariBhakt | History, Facts, Awareness of Hindu Dharma". HariBhakt | History, Facts, Awareness of Hindu Dharma - (in अमेरिकी अङ्ग्रेजी). 9 November 2015. Archived from the original on 20 January 2022. Retrieved 2022-04-06.
Shri Karni Mata is the incarnation of Devi Hinglaj or Devi Durga
- ↑ Ujwal, Kailash Dan S. (1985). Bhagwati Shri Karniji Maharaj: A Biography (in अङ्ग्रेजी). [s.n.].