ओशो

ओशो
ओशो
जन्म	चन्द्रमोहन जैन; 11 डिसेम्बर 1931; कुचवाड़ा, मध्य प्रदेश, भारत
मृत्यु	१९ जनवरी १९९०; पुणे, भारत
उपाधि/सम्मान	ओशो, भगवान ओशो, ज़ोरबा दी बुद्ध
गुरू	–
दर्शन	ओशोवाद
भनाई	जिनगी कोनो समस्या नि, बरु एक मौका ऐ; एन जिउ, प्रेम कर, आर अपनाउ।
हस्ताक्षर

ओशो (जन्म नाम चन्द्रमोहन जैन; ११ डिसेम्बर १९३१ – १९ जनवरी १९९०) एक भारतीय दार्शनिक, विचारक तथा रजनीश आन्दोलनका प्रवर्तक थिए। उनी विश्वका सबैभन्दा प्रभावशाली तथा विवादास्पद आध्यात्मिक गुरुहरूमध्ये एक मानिन्छन्।

उनी श्री रजनीश, ओशो रजनीश,^[१] वा केवल रजनीशका नामले पनि परिचित थिए।

आफ्नो सम्पूर्ण जीवनकालभरि आचार्य रजनीशलाई एक विवादास्पद रहस्यदर्शी, गुरु तथा आध्यात्मिक शिक्षकका रूपमी हेरियो। उनी धार्मिक रूढीवादका कडा आलोचक थिए, जसका कारण उनी प्रारम्भिक समयदेखि नै विवादमी तानिए रे जीवनभर विवादास्पद व्यक्तित्वका रूपमी परिचित रहे।

सन् १९६० को दशकमी उनले सम्पूर्ण भारतभर सार्वजनिक वक्ताका रूपमी भ्रमण गर्दै पूँजीवाद, महात्मा गान्धीका केही विचारहरू,^[२]^[३]^[४] साथै हिन्दू, इस्लाम रे ईसाई धर्मका परम्परा तथा धार्मिक मान्यताहरूको प्रखर आलोचना गरे।^[५]

उनले मानव यौनिकताप्रति अझ खुला दृष्टिकोणको वकालत गरे, जसका कारण उनी भारत तथा पश्चिमी मुलुकहरूमी आलोचनाको पात्र बने। यद्यपि, पछिल्ला वर्षहरूमी उनको यस दृष्टिकोणलाई क्रमशः व्यापक रूपमी स्वीकार गर्न थालियो।^[६] चन्द्रमोहन जैनको जन्म भारतको मध्य प्रदेश राज्यस्थित रायसेन जिल्लाको कुचवाडा गाउँमा भएको थियो।^[७]

ओशो शब्दको उत्पत्तिसम्बन्धी विभिन्न धारणा प्रचलित छन्। एक मान्यताअनुसार, स्वयं ओशोले ओशो शब्द अमेरिकी दार्शनिक तथा मनोवैज्ञानिक विलियम जेम्सले प्रयोग गरेको Oceanic Experience (ओसियनिक अनुभव) भन्ने अभिव्यक्तिबाटी व्युत्पन्न भएको बताएका छन्। उनका अनुसार Oceanic शब्दले सागरमी विलीन हुने अनुभूतिलाई जनाउँछ, तर त्यस अनुभूतिको अनुभव गर्ने व्यक्तिलाई जनाउन ओशो शब्द प्रयोग गरिएको हो। यसरी, ओशोको अर्थ "सागरसँग एकाकार भएको अनुभूति गर्ने व्यक्ति" भन्ने हुन्छ।

सन् १९६० को दशकमी उनी आचार्य रजनीशका नामले परिचित थिए। सन् १९७० रे १९८० को दशकमी उनी भगवान श्री रजनीशका नामले चिनिए भने सन् १९८९ देखि ओशोका नामले परिचित भए। उनी एक आध्यात्मिक गुरु थिए रे भारत तथा विदेशका विभिन्न स्थानहरूमी भ्रमण गरी आध्यात्मिक प्रवचन दिएका थिए।

रजनीशले आफ्ना विचारहरूको प्रचार–प्रसार मुम्बईबाटी प्रारम्भ गरेका थिए। त्यसपछि उनले पुणेमी आफ्नो आश्रम स्थापना गरे, जहाँ विभिन्न प्रकारका ध्यान तथा उपचारसम्बन्धी विधिहरू सञ्चालन गरिन्थे। त्यसपछि तत्कालीन भारत सरकारसँग उत्पन्न केही मतभेदका कारण उनले आफ्नो आश्रम ओरेगन (संयुक्त राज्य अमेरिका) मी स्थानान्तरण गरे।

सन् १९८५ मी राजनीशपुरम जैविक आक्रमणसँग सम्बन्धित घटनापछि उनलाई संयुक्त राज्य अमेरिकाबाटी निष्कासित गरियो। त्यसपछि २१ अन्य देशहरूले पनि उनलाई प्रवेश अनुमति नदिएपछि उनी भारत फर्किए रे पुणेस्थित आफ्नै आश्रम मी जीवनका अन्तिम दिनहरू बिताए।

जीवन

बाल्यकाल रे किशोरावस्था

ओशोको मूल नाम चन्द्रमोहन जैन थियो। उनी आफ्ना बुबाआमाका एघार सन्तानमध्ये जेठा थिए। उनको जन्म भारतको मध्य प्रदेश राज्यअन्तर्गत पर्ने कुचवाडा गाउँमी भएको थियो। उनका पिता बाबूलाल जैन रे माता सरस्वती जैन तेरापन्थी दिगम्बर जैन समुदायका अनुयायी थिए। उनीहरूले ओशोलाई सात वर्षको उमेरसम्म ऊनको मामा घरमी हुर्काएका थिए। ओशोका अनुसार उनको व्यक्तित्व निर्माणमी यस अवधिको महत्वपूर्ण भूमिका थियो, किनभने उनकी हजुरआमाले उनलाई पूर्ण स्वतन्त्रता प्रदान गरेकी थिइन् रे परम्परागत तथा रूढीवादी शिक्षाबाटी टाढा राखेकी थिइन्। सात वर्षको उमेरमी उनका हजुरबुबाको निधन भएपछि उनी आफ्ना आमाबुबासँग बस्न गाडरवारा गए।^[८]^[९]

रजनीश बाल्यकालदेखि नै गम्भीर तथा सरल स्वभावका थिए। उनले शासकीय आदर्श उच्चतर माध्यमिक विद्यालयमी अध्ययन गरेका थिए। विद्यार्थी जीवनदेखि नै उनी विद्रोही सोच भएका व्यक्तिका रूपमी परिचित थिए रे परम्परागत मान्यता तथा पद्धतिहरूलाई सहजै स्वीकार गर्दैनथे। किशोरावस्थासम्म आइपुग्दा उनी नास्तिक बनिसकेका थिए। उनलाई ईश्वर तथा आस्तिकताप्रति कुनै विश्वास थिएन। विद्यार्थी जीवनमै उनले कुशल वक्ता तथा तर्कवादीका रूपमी आफ्नो पहिचान स्थापित गरेका थिए। किशोरावस्थामी उनी केही समयका लागि आजाद हिन्द फौजसँग पनि आबद्ध भएका थिए।^[२]^[१०]^[११]

जीवनकाल

सन् १९५७ मी रजनीश दर्शनशास्त्रका प्राध्यापकका रूपमी रायपुर विश्वविद्यालयसँग आबद्ध भएका थिए। तर, उनका अपरम्परागत विचार तथा जीवनशैलीलाई विद्यार्थीहरूको नैतिक आचरणका लागि अनुपयुक्त ठहर गर्दै विश्वविद्यालयका कुलपतिले उनको सरुवा गरिदिए। त्यसको अर्को वर्ष उनी दर्शनशास्त्रका प्राध्यापकका रूपमी जबलपुर विश्वविद्यालयमी नियुक्त भए।

यस अवधिमा उनले भारतका विभिन्न भागहरूको भ्रमण गर्दै गान्धीवाद रे समाजवादसम्बन्धी व्याख्यान दिए। यस समयसम्म उनी आचार्य रजनीशका नामले व्यापक रूपमी परिचित भइसकेका थिए।

रजनीश दर्शनशास्त्रका प्राध्यापक थिए। समाजवाद, महात्मा गान्धीका विचारहरू तथा संस्थागत धर्ममाथि उनले गरेका आलोचनाले उनलाई विवादास्पद व्यक्तित्वका रूपमी स्थापित गरायो। उनी मानव यौनिकताप्रति उदार तथा स्वतन्त्र दृष्टिकोणका समर्थक पनि थिए, जसका कारण भारत तथा विदेशका केही सञ्चारमाध्यमहरूले उनलाई "सेक्स गुरु" भनेर समेत सम्बोधन गरेका थिए।^[६]

सन् १९७० मी ओशो केही समयका लागि मुम्बईमी बसे, जहाँ उनले आफ्ना अनुयायीहरूलाई "नव संन्यास"मी दीक्षित गर्न थाले रे आध्यात्मिक मार्गदर्शकका रूपमी कार्य प्रारम्भ गरे। आफ्ना प्रवचनहरूमी उनले विश्वका विभिन्न रहस्यवादी, दार्शनिक तथा धार्मिक परम्पराहरूका विचारहरूको नयाँ व्याख्या प्रस्तुत गर्ने गर्दथे।

सन् १९७४ मी पुणे सरेपछि उनले आफ्नो आश्रम स्थापना गरे, जहाँ विदेशी अनुयायीहरूको सङ्ख्या उल्लेखनीय रूपमी बढ्न थाल्यो। उक्त आश्रम हाल ओशो इन्टरनेशनल मेडिटेसन रिसोर्टका नामले परिचित छ।

तत्कालीन जनता पार्टी नेतृत्वको भारत सरकारसँग उत्पन्न मतभेदपछि सन् १९८१ मी ओशो संयुक्त राज्य अमेरिका गए। त्यहाँ उनले ओरेगन राज्यको वास्को काउन्टीमी रजनीशपुरम स्थापना गरे। सन् १९८५ मी उक्त समुदायसँग सम्बन्धित सामूहिक खाद्य विषाक्तता (फुड पोइजनिङ) घटनापछि उनलाई संयुक्त राज्य अमेरिका बाटी निष्कासित गरियो।^{[citation needed]}

मृत्यु

ओशोको निधन १९ जनवरी १९९० मी ५८ वर्षको उमेरमी भारतको पुणेस्थित उनको आश्रममी भएको थियो। उनको मृत्युको आधिकारिक कारण हृदयाघात बताइएको थियो। तर, उनको कम्युनद्वारा जारी गरिएको विज्ञप्तिमी अमेरिकी कारागारमी रहँदा आफूलाई विष दिइएको आरोप लगाउँदै त्यसको प्रभावका कारण "शरीरमी बाँचिरहनु नै नरकसरह भएको" रे त्यसैका कारण उनको मृत्यु भएको दाबी गरिएको थियो।^[१२]

उनको दाहसंस्कारपछि प्राप्त अस्थि-अवशेष पुणेस्थित आश्रमको लाओ त्जु हाउसमी रहेको उनको नवनिर्मित शयनकक्षमी राखिएको थियो। उनको समाधिमी निम्न स्मृतिलेख अंकित छ:

"न जन्मे, न मरे — केवल ११ डिसेम्बर १९३१ देखि १९ जनवरी १९९० सम्म पृथ्वी ग्रहको भ्रमण गरे।"^[१३]^[१४]

ओशोको मृत्युको विषय आजसम्म पनि विवाद रे रहस्यको विषय बनेको छ। जनवरी २०१९ मी प्रकाशित द क्विन्टको एक लेखमी "के ओशोको धनसम्पत्तिका लागि हत्या गरिएको थियो?", "के उनको इच्छापत्र (वसीयत) नक्कली थियो?" तथा "के विदेशीहरूले उनको सम्पत्तिमी अवैध रूपमी नियन्त्रण गरेका छन्?" जस्ता प्रश्नहरू उठाइएको थियो।^[१५]

सन्दर्भ

↑ Gordon 1987, pp. 26–27
1 2 FitzGerald 1986a, p. 77
↑ Carter 1990, p. 44
↑ Gordon 1987, pp. 26–27
↑ Mehta 1993, p. 150
1 2 Joshi 1982, pp. 1–4
↑ "कौन थे ओशो". Retrieved 16 February 2021.
↑ Mullan 1983, p. 10–11
↑ Joshi 1982, pp. 22–25, 31, 45–48
↑ Gordon 1987, p. 23
↑ Joshi 1982, p. 38
↑ "The Item - Google News Archive Search". news.google.co.uk. Retrieved 2021-06-29.
↑ "About Osho". Osho International. Retrieved 18 July 2026.^{[permanent dead link]}
↑ Reddy, Y. C. Janardhan (2013). "Osho – Insights on Sex". Indian Journal of Psychiatry. 55 (3): 295–296. doi:10.4103/0019-5545.117156. PMC 3705694.{{cite journal}}: CS1 maint: unflagged free DOI (link)
↑ Dikshit, Ashish (2016-08-24). "29 Years On, Osho's Death Remains a Mystery". TheQuint (in अङ्ग्रेजी). Retrieved 2021-06-29.

बाह्य कडीहरू

Official website
"ओशो गङ्गा". Blogger. Retrieved 18 July 2026.

[Gordon26-27-1] Gordon 1987, pp. 26–27

[FF1-77-2] 1 2 FitzGerald 1986a, p. 77

[LFC44-3] Carter 1990, p. 44

[JSG26-27-4] Gordon 1987, pp. 26–27

[:1-5] Mehta 1993, p. 150

[Joshi_1982_pp=1–4-6] 1 2 Joshi 1982, pp. 1–4

[7] "कौन थे ओशो". Retrieved 16 February 2021.

[Mullan10_11-8] Mullan 1983, p. 10–11

[Joshi22-9] Joshi 1982, pp. 22–25, 31, 45–48

[JSG23-10] Gordon 1987, p. 23

[Joshi38-11] Joshi 1982, p. 38

[12] "The Item - Google News Archive Search". news.google.co.uk. Retrieved 2021-06-29.

[13] "About Osho". Osho International. Retrieved 18 July 2026.^{[permanent dead link]}

[14] Reddy, Y. C. Janardhan (2013). "Osho – Insights on Sex". Indian Journal of Psychiatry. 55 (3): 295–296. doi:10.4103/0019-5545.117156. PMC 3705694.{{cite journal}}: CS1 maint: unflagged free DOI (link)

[15] Dikshit, Ashish (2016-08-24). "29 Years On, Osho's Death Remains a Mystery". TheQuint (in अङ्ग्रेजी). Retrieved 2021-06-29.

[१]

[२]

[३]

[४]

[५]

[६]

[७]

[८]

[९]

[१०]

[११]

[१२]

[१३]

[१४]

[१५]